Whaam!

Whaam

Door:  Roy Lichtenstein
Stijl:   Pop art
Materiaal: Magna acryl- en olieverf op canvas
Jaar: 1963
Afmeting:  172,7 x 406,4 cm 

Het schilderij

Twee straaljagers vliegen op hoge snelheid door de lucht. Eén van de vliegtuigen vuurt een raket af, waarna een enorme explosie volgt. Midden in de vuurzee staat in grote stripletters: WHAAM! Het lijkt alsof je midden in een spannend stripverhaal bent beland.

Toch is Whaam! veel meer dan een afbeelding van een luchtgevecht. Roy Lichtenstein veranderde een eenvoudig stripplaatje in een monumentaal kunstwerk dat vragen oproept over kunst, oorlog en de invloed van de massamedia. Daarmee groeide het uit tot een van de bekendste schilderijen uit de popart.

Ontstaan en achtergrond 

Roy Lichtenstein schilderde Whaam! in 1963, een periode waarin de popart in de Verenigde Staten sterk opkwam. Kunstenaars als Lichtenstein en Andy Warhol lieten zich inspireren door alledaagse beelden uit de populaire cultuur, zoals advertenties, verpakkingen, kranten en stripboeken.

Voor Whaam! gebruikte Lichtenstein een afbeelding uit het stripverhaal All-American Men of War, dat in 1962 werd uitgegeven door DC Comics. Hij kopieerde het beeld niet letterlijk, maar paste de compositie, de kleuren en de tekst aan om er een zelfstandig kunstwerk van te maken.

Het schilderij ontstond in een tijd waarin de Koude Oorlog de wereld in zijn greep hield. Oorlog was een veelbesproken onderwerp in films, kranten en strips. Lichtenstein gebruikte juist die populaire beelden om mensen na te laten denken over de manier waarop geweld werd afgebeeld en geconsumeerd.

Stijl en techniek

Whaam! is geschilderd met Magna acrylverf op twee grote doeken die samen één kunstwerk vormen. Zo'n werk dat uit meerdere panelen bestaat, wordt een tweeluik genoemd.

Lichtenstein liet zijn schilderijen eruitzien alsof ze rechtstreeks uit een stripboek kwamen. Hij gebruikte dikke zwarte contourlijnen, heldere primaire kleuren en grote tekstballonnen. Een van zijn bekendste kenmerken zijn de Ben-Day dots: kleine gekleurde stippen die oorspronkelijk in stripboeken en tijdschriften werden gebruikt om kleur en schaduw aan te brengen.

Om deze stippen zo gelijkmatig mogelijk aan te brengen, ontwikkelde Lichtenstein een eigen techniek. Hij gebruikte daarvoor een zelfgemaakt aluminium gaas (mesh) en een schrobborstel. Zo ontstond een regelmatig stippenpatroon dat sterk leek op de druktechniek van stripboeken, maar volledig met de hand werd aangebracht.

Door een klein stripplaatje enorm te vergroten, veranderde Lichtenstein iets alledaags in een indrukwekkend kunstwerk. Daarmee vervaagde hij de grens tussen populaire cultuur en traditionele beeldende kunst.

Met de tekstballon en de Ben-Day dots neemt Roy Lichtenstein de kenmerkende beeldtaal van stripboeken over.

Wat zie je op het schilderij?

Het schilderij bestaat uit twee panelen. Op het linker paneel zie je een straaljager die een raket afvuurt. In een tekstballon zegt de piloot: "I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky..."

Op het rechter paneel wordt het vijandelijke vliegtuig getroffen. Een enorme explosie vult bijna het hele beeld. De grote gele en rode vlammen worden versterkt door het woord WHAAM!, dat de knal als het ware hoorbaar maakt.

Opvallend is dat je de piloten nauwelijks ziet. Er is geen bloed, geen angst en geen persoonlijk drama. De oorlog wordt weergegeven als een spectaculaire stripscène, waardoor het geweld bijna onwerkelijk aanvoelt.

De enorme explosie en het woord WHAAM! laten beeld en geluid samensmelten.
Lichtenstein nam deze striptechniek over om de kracht van de explosie extra te benadrukken.

De straaljager is opgebouwd uit strakke zwarte contourlijnen en grote kleurvlakken.
Door details weg te laten en de vormen te vereenvoudigen, krijgt het schilderij de kenmerkende uitstraling van een strip.

Wat maakt dit schilderij zo bijzonder?

Het meest opvallende is dat Whaam! eruitziet als een uitvergrote strip, terwijl het een zorgvuldig geschilderd kunstwerk is. Lichtenstein schilderde zelfs de drukstippen en lijnen met de hand. Daardoor ontstaat een bijzonder contrast tussen de mechanische uitstraling en het ambachtelijke schilderwerk.

Ook de enorme afmetingen maken indruk. Een klein stripplaatje verandert in een monumentaal kunstwerk van ruim vier meter breed. Daardoor krijgt een alledaags beeld ineens dezelfde status als een klassiek historiestuk.

Daarnaast laat Lichtenstein zien dat kunst niet altijd een uniek of verzonnen onderwerp hoeft te hebben. Juist door bestaande beelden uit de populaire cultuur te gebruiken, stelde hij vragen over originaliteit, kunst en massaproductie.

De betekenis van het schilderij

Op het eerste gezicht lijkt Whaam! vooral een spectaculair luchtgevecht. Toch zien veel kunsthistorici er ook een commentaar in op de manier waarop oorlog in strips, films en andere media wordt voorgesteld. Geweld wordt spannend, kleurrijk en bijna vermakelijk weergegeven, terwijl de echte gevolgen van oorlog onzichtbaar blijven.

Lichtenstein gaf zelf zelden een duidelijke uitleg over zijn werk. Daardoor blijft ruimte bestaan voor verschillende interpretaties. Sommigen zien Whaam! vooral als een viering van de beeldtaal van stripboeken, terwijl anderen het juist beschouwen als een kritische blik op de manier waarop geweld door de media wordt gepresenteerd.

Juist die openheid maakt het schilderij nog altijd actueel. Ook vandaag worden oorlogen vaak beleefd via beelden op televisie, internet en sociale media.