De begrafenis van de graaf van Orgaz

Door: El Greco
Stijl: Maniërisme 
Materiaal: Olieverf op canvas
Jaar: 1586
Afmeting: 480 x 360 meter

Het schilderij

Op het eerste gezicht lijkt het een plechtige begrafenis. Rondom een overleden edelman staan priesters, monniken en vooraanstaande inwoners van Toledo. Maar wanneer je beter kijkt, ontdek je iets bijzonders. Twee heiligen zijn vanuit de hemel neergedaald om het lichaam van de overledene eigenhandig in zijn graf te leggen. Daarboven opent de hemel zich en verschijnt Christus, omringd door engelen en heiligen.

Met De begrafenis van de graaf van Orgaz schilderde El Greco niet alleen een indrukwekkende begrafenis, maar ook een visioen waarin de aarde en de hemel met elkaar worden verbonden. Het is een schilderij dat steeds meer prijsgeeft naarmate je langer kijkt.

Ontstaan en Achtergrond

El Greco schilderde De begrafenis van de graaf van Orgaz tussen 1586 en 1588 in opdracht van de parochiekerk van Santo Tomé in Toledo. Het werk herdenkt Don Gonzalo Ruiz de Toledo, beter bekend als de graaf van Orgaz. Volgens een eeuwenoude legende verschenen tijdens zijn begrafenis de heilige Stefanus en de heilige Augustinus om hem persoonlijk te begraven. Daarmee wilden zij zijn goede daden en vrijgevigheid belonen.

De kerk wilde deze legende zichtbaar maken voor haar bezoekers. Tegelijkertijd moest het schilderij laten zien hoe belangrijk geloof, liefdadigheid en een goed leven waren. El Greco kreeg de opdracht om zowel het wonder als de werkelijke begrafenis in één groot schilderij samen te brengen.

Stijl en techniek

De begrafenis van de graaf van Orgaz is geschilderd in olieverf op doek en is een prachtig voorbeeld van het maniërisme. El Greco ontwikkelde een heel eigen stijl, met langgerekte figuren, sierlijke houdingen en een bijna bovennatuurlijk licht.

Het schilderij bestaat uit twee duidelijk gescheiden werelden. Onderaan zie je de aardse werkelijkheid, waarin de aanwezigen realistisch zijn weergegeven. Bovenaan opent zich de hemel, waar de vormen losser worden en de figuren lijken te zweven. Door deze opbouw leidt El Greco je blik vanzelf van de aarde naar het hemelse rijk.

Ook het kleurgebruik draagt bij aan de sfeer. De donkere kleding van de aanwezigen vormt een sterk contrast met de gouden gewaden van de heiligen en het heldere licht rondom Christus. Hierdoor krijgt het bovennatuurlijke deel van het schilderij extra nadruk.

Volgens de legende daalden de heilige Stefanus (links) en de heilige Augustinus (rechts) uit de hemel neer om de graaf van Orgaz persoonlijk te begraven. Links onderaan staat een jongen die de kijker aankijkt. Dit is vrijwel zeker Jorge Manuel, de zoon van El Greco. Op de zakdoek die uit zijn zak steekt schilderde El Greco zelfs zijn handtekening en het jaartal van het schilderij.

Wat zie je op het schilderij?

Onderaan wordt het lichaam van de graaf voorzichtig in zijn graf gelegd door de heilige Stefanus en de heilige Augustinus. Om hen heen staan priesters, edelen en burgers uit Toledo. Veel van deze personen zijn echte tijdgenoten van El Greco en waren waarschijnlijk bekenden of opdrachtgevers.

Op de voorgrond staat een jonge jongen die de kijker bijna lijkt aan te kijken. Dit is waarschijnlijk Jorge Manuel, de zoon van El Greco. Op zijn zakdoek staat zelfs het jaartal van het schilderij vermeld.

Boven de begrafenis opent de hemel zich. Een engel draagt de ziel van de graaf omhoog, waar Christus hem ontvangt. Rondom Christus zie je onder andere Maria, Johannes de Doper, apostelen en talloze heiligen. De overgang tussen aarde en hemel wordt gevormd door wolken die de twee werelden met elkaar verbinden.

Wat maakt dit schilderij zo bijzonder?

Het meest opvallende aan dit schilderij is de combinatie van werkelijkheid en wonder. El Greco schildert een echte begrafenis met herkenbare inwoners van Toledo, maar laat tegelijkertijd een bovennatuurlijke gebeurtenis plaatsvinden alsof die voor iedereen zichtbaar is.

Daarnaast is de compositie bijzonder. Het schilderij is als het ware in twee verdiepingen verdeeld: beneden de aarde en boven de hemel. Toch voelen beide delen als één geheel doordat de blik vanzelf omhoog wordt geleid.

Ook de gezichten maken indruk. Vrijwel iedere aanwezige heeft een eigen uitdrukking en persoonlijkheid. Daardoor voelt het alsof je zelf tussen de mensen staat en getuige bent van het wonder.

De betekenis van het schilderij

Het schilderij laat zien dat een goed en gelovig leven wordt beloond. Volgens de legende werd de graaf van Orgaz vanwege zijn vrijgevigheid en zijn geloof door twee heiligen begraven. Daarmee wilde de kerk laten zien dat goede daden niet alleen op aarde, maar ook in de hemel worden gezien.

Tegelijkertijd benadrukt El Greco de verbondenheid tussen de aardse en de hemelse wereld. De dood vormt volgens het christelijke geloof geen einde, maar een overgang naar een nieuw leven bij God. Daarom staan verdriet en hoop in dit schilderij naast elkaar.

Voor de gelovigen in de zestiende eeuw was dit niet alleen een indrukwekkend kunstwerk, maar ook een krachtige herinnering aan het belang van geloof, naastenliefde en de belofte van het eeuwige leven.