Premier Disque door Robert Delaunay uit 1913
Orphisme
Periode: 1912 tot 1914
Het Orphisme is een kunststroming die rond 1912 in Frankrijk ontstond als een kleurrijke en abstracte variant van het kubisme. Waar kubistische kunstenaars vooral experimenteerden met vormen en verschillende gezichtspunten, legden de kunstenaars van het Orphisme de nadruk op kleur, licht en beweging. Zij geloofden dat een schilderij niet altijd een herkenbaar onderwerp nodig had om emoties of energie over te brengen.
De naam Orphisme werd bedacht door de Franse dichter en kunstcriticus Guillaume Apollinaire. Hij vond dat de schilderijen van deze kunstenaars een bijna muzikale kwaliteit hadden. Daarom verwees hij naar Orpheus, de legendarische muzikant uit de Griekse mythologie, die met zijn muziek mensen en dieren wist te betoveren.
Hoewel het Orphisme slechts enkele jaren als zelfstandige stroming bestond, speelde het een belangrijke rol in de ontwikkeling van de abstracte kunst.
Het ontstaan
Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde de kunstwereld snel. Kunstenaars gingen steeds meer experimenteren met nieuwe vormen, kleuren en composities. Het kubisme van Pablo Picasso en Georges Braque brak met de traditionele manier van schilderen door voorwerpen vanuit verschillende standpunten tegelijk weer te geven.
Robert Delaunay vond echter dat het kubisme te weinig aandacht besteedde aan kleur. Samen met zijn vrouw Sonia Delaunay begon hij te onderzoeken hoe kleuren elkaar konden versterken en hoe ze een gevoel van beweging konden oproepen. Zij lieten herkenbare onderwerpen steeds verder los en maakten schilderijen waarin kleur en ritme belangrijker werden dan de werkelijkheid.
In 1912 gaf Guillaume Apollinaire deze nieuwe richting de naam Orphisme. Hoewel slechts een klein aantal kunstenaars zich daadwerkelijk met deze stroming bezighield, groeide de invloed ervan snel. Vooral de abstracte kunst van de jaren daarna bouwde voort op de ideeën van het Orphisme.
Kenmerken van het Orphisme
Hoewel iedere kunstenaar een eigen stijl ontwikkelde, zijn er een aantal kenmerken die vaak terugkomen.
Heldere en krachtige kleuren
Kleur speelt de belangrijkste rol binnen het Orphisme. In plaats van natuurgetrouwe kleuren gebruikten kunstenaars felle tinten die elkaar versterken of juist met elkaar contrasteren. De kleuren zorgen voor levendigheid en geven het schilderij energie.
Licht en beweging
De kunstenaars probeerden beweging zichtbaar te maken zonder dat er daadwerkelijk iets bewoog. Door kleuren, cirkels en ritmische vormen op een slimme manier te combineren ontstaat de indruk dat het schilderij voortdurend verandert wanneer je ernaar kijkt.
Organization of Graphic Motifs II door Frantisek Kupka uit 1912-1913
Geometrische vormen
In veel schilderijen komen cirkels, halve cirkels, bogen en andere geometrische vormen voor. Deze vormen zijn vaak over elkaar geplaatst en lopen in elkaar over. Hierdoor ontstaat een dynamische compositie die voortdurend de aandacht trekt.
Minder herkenbare onderwerpen
Waar het kubisme vaak nog herkenbare voorwerpen liet zien, werden de schilderijen binnen het Orphisme steeds abstracter. Soms is een onderwerp nog net te herkennen, zoals de Eiffeltoren of een raam, maar in andere werken draait alles om kleur, vorm en ritme.
Muziek als inspiratie
Veel kunstenaars zagen overeenkomsten tussen schilderkunst en muziek. Net zoals een muziekstuk bestaat uit ritme, harmonie en herhaling, wilden zij schilderijen maken waarin kleuren samen een soort visuele muziek vormden. Niet voor niets is de naam van de stroming afgeleid van de mythische muzikant Orpheus.
Dubonnet door Sonia Delaunay uit 1914
Belangrijke kunstenaars en hun werk
Robert Delaunay
Robert Delaunay wordt beschouwd als de grondlegger van het Orphisme. Hij geloofde dat kleur een eigen kracht bezit en niet alleen bedoeld is om voorwerpen weer te geven. Zijn schilderijen bestaan uit heldere kleuren, geometrische vormen en een sterk gevoel van beweging. Bekende werken zijn de serie Eiffeltorens, waarin hij de beroemde toren vanuit verschillende gezichtspunten schilderde, en Simultaneous Windows (1912), waarin kleur en licht de hoofdrol spelen.
Sonia Delaunay
Sonia Delaunay ontwikkelde het Orphisme samen met haar man Robert. Zij paste de ideeën van de stroming niet alleen toe in schilderijen, maar ook in kleding, stoffen, meubels en boekomslagen. Daarmee liet ze zien dat kunst onderdeel kan zijn van het dagelijks leven. Haar kleurrijke ontwerpen maakten haar tot een van de invloedrijkste vrouwelijke kunstenaars van de twintigste eeuw.
František Kupka
De Tsjechische kunstenaar František Kupka wordt vaak in verband gebracht met het Orphisme. Hij was een van de eerste kunstenaars die vrijwel volledig abstract werkte. In schilderijen zoals Amorpha, Fugue in Two Colors (1912) onderzocht hij hoe kleur en vorm samen een compositie kunnen vormen zonder een herkenbaar onderwerp af te beelden.