De roeping van Matteüs

Door: Caravaggio
Stijl: Barok
Materiaal: Olieverf op canvas
Jaar: 1599-1600
Afmeting: 322  × 340 cm 

Het schilderij

In een donkere ruimte zitten een paar mannen aan tafel geld te tellen. Het lijkt een alledaags tafereel, totdat rechts twee mannen binnenkomen. Eén van hen is Jezus. Zonder veel woorden wijst Hij naar een van de mannen aan tafel. Op dat ene moment verandert een mensenleven voorgoed.

Met De roeping van Matteüs laat Caravaggio zien hoe een eenvoudig gebaar een diepgaande betekenis kan krijgen. Het spel van licht en donker, de levensechte figuren en de spanning van het moment maken dit schilderij tot een van de beroemdste werken uit de barok.

Ontstaan en Achtergrond

Caravaggio schilderde De roeping van Matteüs rond 1599-1600 in opdracht van de Contarelli-kapel in de kerk San Luigi dei Francesi in Rome. Het schilderij vormt samen met De inspiratie van Matteüs en Het martelaarschap van Matteüs een serie over het leven van de evangelist Matteüs.

Het verhaal is afkomstig uit het Evangelie volgens Matteüs. Matteüs werkte als tollenaar en inde belastingen voor de Romeinen. Daardoor was hij niet geliefd bij de Joodse bevolking. Volgens de Bijbel riep Jezus hem tijdens zijn werk op om Hem te volgen. Matteüs liet zijn geld en zijn oude leven achter en werd een van de twaalf apostelen.

Caravaggio koos ervoor om het Bijbelverhaal niet in een ver verleden af te beelden, maar in een ruimte die sterk lijkt op een herberg of taveerne uit zijn eigen tijd. Daarmee bracht hij het verhaal dichter bij de mensen die het schilderij bekeken.

Stijl en techniek

De roeping van Matteüs is geschilderd in olieverf op doek en is een schoolvoorbeeld van de barok. Caravaggio staat bekend om zijn dramatische gebruik van licht en donker, een techniek die bekendstaat als clair-obscur of chiaroscuro.

Vrijwel de hele ruimte ligt in de schaduw. Vanuit de rechterzijde valt een krachtige lichtbundel naar binnen, precies in de richting waarin Jezus wijst. Dat licht verlicht de gezichten en handen van de mannen aan tafel en trekt direct de aandacht naar Matteüs. Het licht is niet alleen een natuurlijke lichtbron, maar symboliseert ook Gods aanwezigheid en de roeping van Matteüs.

Caravaggio schilderde zijn figuren opvallend realistisch. Hij gebruikte gewone mensen als model, zonder hen mooier of idealer te maken. Vieze handen, gerimpelde gezichten en eenvoudige kleding maken de scène geloofwaardig en geven het gevoel dat je zelf getuige bent van het moment.

Met een eenvoudig handgebaar roept Jezus Matteüs om Hem te volgen.
Caravaggio baseerde deze hand waarschijnlijk op de beroemde hand van God in Michelangelo's De schepping van Adam.

Wat zie je op het schilderij?

Vijf mannen zitten aan een tafel geld te tellen. Ze lijken volledig op te gaan in hun werk. Rechts komen Jezus en Petrus de ruimte binnen. Jezus steekt zijn arm uit en wijst naar Matteüs.

De reactie van de mannen verschilt sterk. Sommigen merken de bezoekers nauwelijks op, terwijl anderen verbaasd opkijken. Matteüs wijst met zijn hand naar zichzelf, alsof hij wil vragen: "Bedoelt U mij?"

Opvallend is dat Jezus bijna verborgen achter Petrus staat. Toch trekt zijn hand onmiddellijk de aandacht. Die hand doet denken aan de hand van God in Michelangelo's De schepping van Adam op het plafond van de Sixtijnse Kapel. Daarmee verwijst Caravaggio subtiel naar de scheppende kracht van Gods roeping.

Matteüs lijkt verbaasd te vragen: 'Bedoelt U mij?'
Juist deze aarzelende reactie maakt het beslissende moment zo menselijk en herkenbaar.

Wat maakt dit schilderij zo bijzonder?

Het meest opvallende is het dramatische licht. Met één lichtstraal bepaalt Caravaggio waar je kijkt en welke gebeurtenis centraal staat. Zonder dat licht zou het schilderij bijna een gewone scène in een herberg lijken.

Ook bijzonder is de manier waarop Caravaggio Bijbelse figuren afbeeldt als gewone mensen. Ze dragen eigentijdse kleding en bevinden zich in een herkenbare omgeving. Daardoor voelt het verhaal niet ver weg, maar alsof het zich voor de ogen van de kijker afspeelt.

Daarnaast weet Caravaggio precies het beslissende moment vast te leggen. Je ziet niet wat ervoor gebeurde en ook niet wat daarna volgt. Juist dat ene ogenblik, waarin Matteüs beseft dat hij wordt geroepen, maakt het schilderij zo krachtig.

De lichtstraal verlicht precies de figuren waarop Caravaggio de aandacht wil vestigen.
Het licht symboliseert niet alleen zonlicht, maar ook Gods aanwezigheid en de roeping van Matteüs.

De betekenis van het schilderij

Het schilderij gaat over roeping, geloof en verandering. Matteüs was een belastinginner, iemand die door veel mensen werd gewantrouwd. Toch kiest Jezus juist hem uit om een van zijn leerlingen te worden. Daarmee laat het schilderij zien dat iedereen een nieuwe kans kan krijgen.

Het licht speelt hierin een belangrijke symbolische rol. Op het eerste gezicht lijkt het gewoon daglicht dat door het raam naar binnen valt. Toch zien veel kunsthistorici er ook het goddelijke licht van Christus in, dat staat voor Gods genade en de geestelijke verlichting die Matteüs ontvangt. Waarschijnlijk heeft Caravaggio deze dubbelzinnigheid bewust aangebracht, waardoor het schilderij nog altijd op verschillende manieren kan worden geïnterpreteerd.

Caravaggio laat zien dat een ontmoeting met Christus niet spectaculair hoeft te zijn. Een eenvoudig gebaar en een blik kunnen al voldoende zijn om iemands leven voorgoed te veranderen.