Sonia Delaunay

Sonia Delaunay
1885–1979

 

Sonia Delaunay was een Frans-Oekraïense kunstenares die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van de abstracte kunst. Ze werd bekend door haar kleurrijke schilderijen, waarin geometrische vormen en sterke kleurcontrasten een gevoel van beweging oproepen.

Samen met haar man Robert Delaunay ontwikkelde ze het orphisme, een kunststroming waarin kleur, licht en ritme centraal staan. Maar Sonia beperkte zich niet tot de schilderkunst. Ze ontwierp ook kleding, stoffen, meubels en boekillustraties, waarmee ze de grens tussen kunst en het dagelijks leven probeerde te doorbreken.

Met haar vernieuwende ideeën groeide ze uit tot een van de belangrijkste vrouwelijke kunstenaars van de twintigste eeuw.

 

Jeugd en eerste kennismaking met kunst

Sonia Delaunay werd op 14 november 1885 geboren als Sara Stern in het huidige Oekraïne, dat destijds deel uitmaakte van het Russische Rijk. Ze groeide op in een bescheiden gezin, maar werd rond haar vijfde opgenomen in het welgestelde gezin van haar oom Henri Terk en zijn vrouw in Sint-Petersburg.

Haar oom en tante namen haar als dochter aan. Ze kreeg hun achternaam, Terk, en haar voornaam werd veranderd in Sonia. Volgens sommige onderzoekers speelde daarbij ook de wens een rol om haar Joodse afkomst minder herkenbaar te maken. Vanaf dat moment stond ze bekend als Sonia Terk.

In haar nieuwe gezin kreeg ze een goede opleiding en maakte ze kennis met kunst, muziek en literatuur. Haar oom stimuleerde haar artistieke belangstelling en zorgde ervoor dat ze teken- en schilderlessen kon volgen.

In 1904 vertrok Sonia naar Karlsruhe in Duitsland om kunst te studeren. Een jaar later verhuisde ze naar Parijs, waar ze verder studeerde en kennismaakte met de moderne schilderkunst.

Vooral het werk van Vincent van Gogh, Paul Gauguin en Henri Matisse maakte indruk op haar. Hun krachtige kleuren en vrije manier van schilderen hadden grote invloed op haar eerste schilderijen.

Parijs en haar eerste huwelijk

In Parijs kwam Sonia terecht in een levendige kunstwereld, waarin kunstenaars voortdurend experimenteerden met nieuwe vormen en stijlen.

Ze leerde de Duitse kunsthandelaar Wilhelm Uhde kennen, met wie ze in 1908 trouwde. Het was geen huwelijk uit liefde. Uhde was homoseksueel en voor Sonia bood het huwelijk de mogelijkheid om zelfstandig in Frankrijk te blijven wonen en werken.

Uhde speelde wel een belangrijke rol in haar artistieke ontwikkeling. Via hem ontmoette ze verschillende vernieuwende kunstenaars en kreeg haar werk meer bekendheid.

In 1908 organiseerde Uhde een tentoonstelling met schilderijen van Sonia in zijn galerie. In deze periode werkte ze nog voornamelijk figuratief, met portretten en andere herkenbare onderwerpen.

Robert Delaunay en hun gezamenlijke leven

Via de Parijse kunstwereld ontmoette Sonia de schilder Robert Delaunay. Ze werden verliefd en trouwden in 1910, nadat Sonia van Uhde was gescheiden. Vanaf dat moment gebruikte ze de naam Delaunay, aanvankelijk ook in combinatie met Terk.

Een jaar later werd hun zoon Charles geboren. Voor hem maakte Sonia een kleurrijke lappendeken van verschillende stoffen. De combinatie van geometrische vormen en contrasterende kleuren zou een belangrijke rol gaan spelen in haar verdere werk.

Robert en Sonia deelden een grote belangstelling voor kleur en licht. Ze bestudeerden hoe kleuren elkaar beïnvloeden en begonnen te experimenteren met schilderijen waarin kleur belangrijker werd dan de herkenbare voorstelling.

Hun huis in Parijs werd een ontmoetingsplaats voor kunstenaars en schrijvers, onder wie Guillaume Apollinaire en Blaise Cendrars.

Hoewel Robert en Sonia nauw samenwerkten, ontwikkelden ze ieder hun eigen artistieke ideeën. Robert richtte zich vooral op schilderkunst, terwijl Sonia haar experimenten ook toepaste op kleding, stoffen en andere voorwerpen.

Het ontstaan van het orphisme

Rond 1912 begonnen Robert en Sonia te experimenteren met een nieuwe vorm van abstracte kunst, die later het orphisme werd genoemd.

Daarbij draaide alles om kleur en de manier waarop kleuren elkaar beïnvloeden. Sonia ontdekte dat sterke contrasten, zoals rood naast groen of blauw naast oranje, een schilderij een levendig en bijna bewegend uiterlijk konden geven.

Deze werkwijze werd het simultanisme genoemd. Het uitgangspunt was dat kleuren anders lijken wanneer ze naast andere kleuren worden geplaatst.

In 1913 maakte Sonia het schilderij Bal Bullier, geïnspireerd op een populaire Parijse danszaal. De dansende figuren zijn nauwelijks nog herkenbaar en lijken op te gaan in een ritme van kleurrijke vormen.

Een jaar later schilderde ze Elektrische prisma's, waarin overlappende cirkels en kleurvlakken de indruk wekken van licht dat voortdurend verandert.

Met deze werken ontwikkelde Sonia zich tot een belangrijke pionier van de abstracte schilderkunst.

Oorlogsjaren en haar eigen ontwerpen

Toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, verbleven Robert en Sonia in Spanje. Ze besloten voorlopig niet naar Frankrijk terug te keren en woonden tijdens de oorlog in Spanje en Portugal.

De Russische Revolutie van 1917 betekende een grote verandering in Sonia's leven. Tot die tijd ontvingen Robert en Sonia financiële ondersteuning van haar welgestelde familie in Sint-Petersburg. Toen die inkomsten wegvielen, moest Sonia zelf geld gaan verdienen. Ze begon kleding, stoffen en interieurs te ontwerpen en ontdekte dat er veel belangstelling was voor haar kleurrijke creaties. Wat uit financiële noodzaak begon, groeide uit tot een succesvolle carrière als ontwerpster.

In Madrid opende ze een winkel waar ze haar eigen ontwerpen verkocht. Ze maakte kleurrijke jurken, accessoires en decoraties die sterk afweken van de gebruikelijke mode.

In 1921 keerde het gezin terug naar Parijs. Daar bouwde Sonia haar ontwerpactiviteiten verder uit en werkte ze samen met modehuizen, warenhuizen en kunstenaars.

Haar ontwerpen werden gedragen door bekende vrouwen en verschenen ook in theater- en filmproducties. Voor Sonia hoorde kunst niet alleen thuis in een museum, maar ook in het dagelijks leven.

Haar latere jaren

In de jaren dertig bleef Sonia schilderen en ontwerpen. Samen met Robert werkte ze aan grote decoratieve projecten, onder andere voor de Wereldtentoonstelling van 1937 in Parijs.

Toen Robert in 1941 overleed, verloor Sonia haar levenspartner en belangrijkste artistieke bondgenoot. Ze besteedde daarna jarenlang veel aandacht aan het verzamelen, bewaren en tentoonstellen van zijn werk. Tegelijkertijd bleef ze zelf als kunstenares actief. Vanaf de jaren vijftig kreeg haar eigen schilderkunst opnieuw steeds meer aandacht.

Na de Tweede Wereldoorlog richtte ze zich steeds meer op de abstracte schilderkunst. Ze maakte kleurrijke composities waarin cirkels, rechthoeken en ritmische patronen centraal stonden.

In 1964 kreeg ze een bijzondere erkenning toen het Louvre in Parijs een tentoonstelling aan haar werk wijdde. Ze was daarmee de eerste nog levende vrouwelijke kunstenaar die daar op deze manier werd geëerd.

Sonia Delaunay bleef tot op hoge leeftijd actief. Ze overleed op 5 december 1979 in Parijs, 94 jaar oud.

Stijl en techniek

Sonia Delaunay begon met figuratieve schilderijen, waarin de invloed van het postimpressionisme en het fauvisme zichtbaar was. Geleidelijk ontwikkelde ze een abstracte stijl waarin kleur de belangrijkste rol speelde.

Ze werkte veel met geometrische vormen, zoals cirkels, rechthoeken en driehoeken. Door contrasterende kleuren naast elkaar te plaatsen, creëerde ze een gevoel van beweging en ritme.

Deze techniek werd het simultanisme genoemd. Kleuren beïnvloeden elkaar namelijk: een kleur kan helderder, warmer of intenser lijken door de kleuren eromheen.

Anders dan veel andere abstracte kunstenaars beperkte Sonia zich niet tot schilderijen. Ze gebruikte dezelfde principes voor kleding, stoffen, boekillustraties en interieurontwerpen.

Haar werk kenmerkt zich door krachtige kleuren, eenvoudige vormen en een bijzondere combinatie van kunst en vormgeving.

Betekenis voor de kunst

Sonia Delaunay was een van de belangrijkste pioniers van de abstracte kunst. Samen met Robert Delaunay droeg ze bij aan de ontwikkeling van het orphisme, waarin kleur en licht zelfstandig het onderwerp van een kunstwerk konden worden.

Haar grootste vernieuwing was dat ze schilderkunst en toegepaste kunst met elkaar verbond. Ze liet zien dat dezelfde artistieke ideeën gebruikt konden worden voor een schilderij, een jurk of een interieur.

Daarmee liep ze vooruit op latere ontwikkelingen in mode, grafische vormgeving en design. Haar werk maakte duidelijk dat kunst niet beperkt hoefde te blijven tot musea en galeries.

Belangrijke werken

 

  • Philomène — 1907 — Een vroeg portret waarin de invloed van het fauvisme en de krachtige kleuren van Van Gogh en Gauguin zichtbaar is.

  • Bal Bullier — 1913 — Een langgerekte, kleurrijke voorstelling van een Parijse danszaal, waarin de dansende figuren bijna opgaan in de abstracte vormen.

  • Proza van de Trans-Siberische spoorlijn (La Prose du Transsibérien) — 1913 — Een bijzonder kunstenaarsboek dat ze samen met dichter Blaise Cendrars maakte, met tekst en kleurvlakken op een lange, gevouwen strook papier.

  • Elektrische prisma's (Prismes électriques) — 1914 — Een van haar bekendste abstracte schilderijen, geïnspireerd door elektrisch licht en de werking van kleurcontrasten.

  • Portugese markt (Portuguese Market) — 1915 — Een levendige voorstelling waarin de kleuren en het dagelijks leven in Portugal samenkomen.

  • Flamencozangeressen (Chanteuses de flamenco) — 1915–1916 — Een schilderij waarin Sonia de sfeer van de Spaanse muziek en dans weergeeft met krachtige kleuren en ritmische vormen.

  • Kleurritme (Rythme couleur) — 1952 — Een abstract werk waarin geometrische vormen en kleurcontrasten opnieuw centraal staan.

  • Gesyncopeerd ritme (Rythme syncopé) — 1967 — Een laat abstract schilderij waarin haar belangstelling voor kleur, beweging en muzikaal ritme terugkeert.

Interessante feitjes

Een lappendeken als inspiratie
Kort na de geboorte van haar zoon Charles in 1911 maakte Sonia een kleurrijke lappendeken voor zijn wieg. Ze combineerde verschillende stukken stof tot een patroon van geometrische vormen. Later beschouwde ze dit als een belangrijk moment in de ontwikkeling van haar abstracte kunst.

Kunst op vier wielen
Sonia paste haar kleurrijke ontwerpen zelfs toe op auto's. In de jaren twintig experimenteerde ze al met geometrische patronen op voertuigen. In 1967 ontwierp ze een opvallende beschildering voor de sportwagen Matra 530. De felle kleuren en vormen maakten van de auto een rijdend kunstwerk.

Een huwelijk zonder liefde
Sonia's eerste huwelijk met kunsthandelaar Wilhelm Uhde was vooral een praktische afspraak. Uhde was homoseksueel en Sonia wilde zelfstandig in Parijs kunnen blijven werken. Ondanks hun scheiding bleven ze elkaar als kunstenaars waarderen.

Een jurk als levend schilderij
In 1913 maakte Sonia haar beroemde simultane jurk, opgebouwd uit stukken stof in verschillende kleuren en geometrische vormen. Ze droeg de jurk zelf tijdens een bezoek aan de Parijse danszaal Bal Bullier. Door haar bewegingen leken de kleuren en vormen voortdurend te veranderen. Dichter Guillaume Apollinaire noemde het ontwerp een levend schilderij. Voor Sonia was het een manier om te laten zien dat kunst niet alleen aan de muur hoefde te hangen, maar ook gedragen kon worden.

Een boek van bijna twee meter lang
In 1913 werkte Sonia samen met de dichter Blaise Cendrars aan een bijzonder kunstenaarsboek. Zijn gedicht over een treinreis met de Trans-Siberische spoorlijn werd gecombineerd met haar kleurrijke illustraties. Het resultaat was een lange, als een harmonica gevouwen strook papier van bijna twee meter.

Kunst die je kon dragen
Sonia vond dat kunst niet alleen aan de muur moest hangen. Ze ontwierp jurken, jassen en accessoires met dezelfde kleurrijke patronen als haar schilderijen. In 1913 droeg ze zelf een van haar opvallende ontwerpen tijdens een bezoek aan een Parijse danszaal.

Een beroemde filmster als klant
In de jaren twintig ontwierp Sonia kleding voor bekende klanten, onder wie de Amerikaanse filmster Gloria Swanson. Haar kleurrijke, geometrische ontwerpen waren bijzonder modern en vielen sterk op tussen de traditionele mode van die tijd.

Een bijzondere erkenning in het Louvre
In 1964 werd Sonia de eerste nog levende vrouwelijke kunstenaar aan wie het Louvre in Parijs een tentoonstelling wijdde. Het was een belangrijke erkenning voor een kunstenares die lange tijd vooral bekendstond als de vrouw van Robert Delaunay.