Robert Delaunay
Robert Delaunay
1885–1941
Robert Delaunay was een Franse schilder die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van de abstracte kunst. Hij werd vooral bekend door zijn kleurrijke schilderijen waarin cirkels, geometrische vormen en sterke kleurcontrasten een gevoel van beweging oproepen. Samen met zijn vrouw Sonia Delaunay stond hij aan de basis van het orphisme, een kunststroming waarin kleur en licht centraal staan.
Delaunay begon met impressionistisch geïnspireerde landschappen, maar ontwikkelde geleidelijk een geheel eigen stijl. Hij raakte gefascineerd door het moderne stadsleven en schilderde onder andere de Eiffeltoren, die voor hem symbool stond voor de vooruitgang.
Met zijn vernieuwende kleurgebruik en zijn zoektocht naar beweging en ritme werd hij een van de pioniers van de abstracte schilderkunst.
Jeugd en eerste kennismaking met kunst
Robert Victor Félix Delaunay werd op 12 april 1885 geboren in Parijs. Zijn ouders gingen uit elkaar toen hij nog jong was en hij groeide grotendeels op bij zijn oom en tante in de omgeving van Bourges.
Op school had Robert weinig belangstelling voor de traditionele lessen. Zijn interesse ging vooral uit naar tekenen en schilderen. In 1902 begon hij een opleiding bij een decoratieschilder, waar hij leerde grote oppervlakken te beschilderen en met kleur en compositie te werken.
Vanaf 1903 begon hij zelfstandig te schilderen. Hij liet zich aanvankelijk inspireren door het impressionisme en het neo-impressionisme. Vooral het kleurgebruik van Georges Seurat en Paul Signac maakte indruk op hem.
Ook bestudeerde hij het werk van Paul Cézanne, die met vereenvoudigde vormen en verschillende gezichtspunten experimenteerde. Deze invloeden vormden de basis voor zijn latere ontwikkeling.
De Eiffeltoren en het kubisme
Rond 1909 raakte Delaunay geïnteresseerd in het kubisme, waarin kunstenaars voorwerpen en gebouwen vanuit verschillende gezichtspunten tegelijk probeerden weer te geven.
Vooral de Eiffeltoren fascineerde hem. Het monument was destijds een symbool van het moderne Parijs en de technische vooruitgang. Delaunay schilderde de toren tientallen keren, waarbij hij de constructie steeds verder opdeelde in geometrische vormen.
Zijn schilderijen werden steeds kleurrijker en dynamischer. Waar veel kubisten vooral met bruine, grijze en gedempte kleuren werkten, koos Delaunay juist voor felle kleurcontrasten.
In 1911 nam hij deel aan tentoonstellingen van kubistische kunstenaars en kreeg hij internationale belangstelling. Ook Wassily Kandinsky bewonderde zijn werk en nodigde hem uit voor een tentoonstelling van de kunstenaarsgroep Der Blaue Reiter in München.
Sonia Delaunay en hun gezamenlijke leven
In 1908 ontmoette Robert de kunstenares Sonia Terk, die afkomstig was uit het huidige Oekraïne. Sonia was op dat moment getrouwd met de Duitse kunsthandelaar Wilhelm Uhde, maar hun huwelijk was vooral uit praktische overwegingen gesloten.
Robert en Sonia werden verliefd en trouwden in 1910, nadat Sonia van Uhde was gescheiden. Een jaar later werd hun zoon Charles geboren, die later bekend zou worden als jazzcriticus en muziekschrijver.
Hun huwelijk was ook een bijzondere artistieke samenwerking. Ze deelden hun belangstelling voor kleur en experimenteerden met schilderkunst, textiel, kleding en decoratieve ontwerpen. Hun huis in Parijs werd een ontmoetingsplaats voor kunstenaars, schrijvers en andere vernieuwers.
Hoewel ze ieder een eigen stijl ontwikkelden, beïnvloedden ze elkaar voortdurend. Robert richtte zich vooral op schilderkunst en grote composities, terwijl Sonia haar ideeën ook toepaste op mode, stoffen en gebruiksvoorwerpen.
Hun samenwerking duurde tot Roberts overlijden en groeide uit tot een van de bekendste kunstenaarsrelaties van de twintigste eeuw.
Het ontstaan van het orphisme
Vanaf 1912 begon Delaunay zich steeds verder van de herkenbare werkelijkheid te verwijderen. In zijn schilderijen uit de serie Vensters gebruikte hij overlappende kleurvlakken om licht en beweging weer te geven.
De Franse dichter Guillaume Apollinaire gaf deze nieuwe richting de naam orphisme. Hij zag in Delaunays werk een schilderkunst waarin kleur en ritme belangrijker waren geworden dan de voorstelling zelf.
In werken als Gelijktijdige contrasten: Zon en maan gebruikte Delaunay cirkelvormige kleurvlakken die in elkaar lijken over te lopen. De kleuren versterken elkaar en geven de indruk dat het schilderij voortdurend in beweging is.
Samen met Sonia ontwikkelde hij het idee van het simultanisme: kleuren veranderen in onze waarneming door de kleuren die ernaast liggen. Daardoor kunnen contrasten een bijzonder levendig en bijna trillend effect veroorzaken.
Met deze experimenten leverde Delaunay een belangrijke bijdrage aan het ontstaan van de abstracte kunst.
Oorlogsjaren en terugkeer naar Parijs
Toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, verbleven Robert en Sonia in Spanje. Ze besloten niet naar Frankrijk terug te keren en woonden tijdens de oorlog voornamelijk in Portugal en Spanje.
In deze periode werkte Robert opnieuw vaker met herkenbare onderwerpen, zoals portretten en stillevens. Het mediterrane licht en de kleurrijke omgeving hadden grote invloed op zijn schilderijen.
Het echtpaar werkte ook samen aan theaterproducties en decorontwerpen. Sonia ontwikkelde daarnaast kleding en stoffen, waarmee ze steeds meer bekendheid kreeg.
Na de oorlog keerden ze terug naar Parijs, waar Robert opnieuw contact kreeg met kunstenaars en schrijvers uit de avant-garde. Hij bleef experimenteren met kleur, maar zijn werk kreeg tijdelijk weer meer figuratieve elementen.
Zijn laatste jaren
Vanaf ongeveer 1930 richtte Delaunay zich opnieuw volledig op de abstracte schilderkunst. Hij maakte grote composities met cirkels, gebogen lijnen en ritmische kleurpatronen, waarin hij de werking van kleur verder onderzocht.
Een belangrijk hoogtepunt was de Wereldtentoonstelling van 1937 in Parijs. Samen met Sonia en andere kunstenaars werkte hij aan monumentale decoraties voor verschillende tentoonstellingsgebouwen. Hiermee kreeg hij de mogelijkheid zijn ideeën over kleur en beweging op enorme schaal toe te passen.
Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, verliet het echtpaar Parijs. Robert was inmiddels ernstig ziek en zijn gezondheid ging steeds verder achteruit.
Robert Delaunay overleed op 25 oktober 1941 in Montpellier, slechts 56 jaar oud. Sonia bleef zich daarna inzetten voor de bekendheid en het behoud van hun gezamenlijke artistieke nalatenschap.
Stijl en techniek
Delaunay begon als impressionistisch en neo-impressionistisch schilder, maar ontwikkelde via het kubisme een geheel eigen abstracte stijl. Zijn belangrijkste uitgangspunt was dat kleur zelfstandig beweging, ruimte en ritme kon oproepen.
Hij bestudeerde de kleurtheorieën van Michel-Eugène Chevreul, die onderzocht hoe kleuren elkaar beïnvloeden wanneer ze naast elkaar worden geplaatst. Delaunay gebruikte vooral sterke contrasten, zoals rood en groen of blauw en oranje, om zijn schilderijen een levendig karakter te geven.
In zijn vroege kubistische werken verdeelde hij gebouwen en voorwerpen in geometrische vlakken. Later liet hij herkenbare vormen steeds vaker los en werkte hij met cirkels, bogen en overlappende kleurvlakken.
Deze manier van schilderen werd kenmerkend voor het orphisme. De vormen lijken te draaien en te bewegen, hoewel het schilderij zelf stilstaat. In zijn latere werk gebruikte hij steeds grotere kleurvlakken en vereenvoudigde composities.
Betekenis voor de kunst
Robert Delaunay behoort tot de pioniers van de abstracte schilderkunst. Hij liet zien dat kleur niet alleen gebruikt hoefde te worden om voorwerpen weer te geven, maar ook zelfstandig het onderwerp van een schilderij kon zijn.
Zijn werk vormde een belangrijke verbinding tussen het kubisme en de abstracte kunst. Vooral zijn experimenten met kleur en beweging beïnvloedden kunstenaars als Paul Klee, August Macke en Wassily Kandinsky.
Samen met Sonia droeg hij bij aan een nieuwe opvatting over kunst, waarin schilderkunst, vormgeving en architectuur elkaar konden versterken. Zijn kleurrijke composities blijven belangrijke voorbeelden van het orphisme.
Belangrijke werken
-
Saint-Séverin nr. 3 (Saint-Séverin No. 3) — 1909–1910 — Een schilderij van het interieur van een Parijse kerk, waarin de invloed van Cézanne en het vroege kubisme zichtbaar is.
-
Eiffeltoren met bomen (Tour Eiffel aux arbres) — 1910 — Een dynamische voorstelling van de Eiffeltoren, waarin verschillende gezichtspunten en geometrische vormen samenkomen.
-
De stad Parijs (La Ville de Paris) — 1910–1912 — Een monumentaal schilderij waarin de moderne stad en klassieke figuren worden gecombineerd.
-
Gelijktijdig geopende vensters (Fenêtres ouvertes simultanément) — 1912 — Een kleurrijke compositie waarin licht en overlappende kleurvlakken belangrijker worden dan de herkenbare voorstelling.
-
Gelijktijdige contrasten: Zon en maan (Contrastes simultanés: Soleil et lune) — 1913 — Een abstract schilderij waarin cirkelvormige kleurvlakken een gevoel van ritme en beweging oproepen.
-
Hommage aan Blériot (Hommage à Blériot) — 1914 — Een kleurrijk eerbetoon aan de luchtvaartpionier Louis Blériot, waarin Delaunays fascinatie voor techniek en vooruitgang samenkomt.
-
De Eiffeltoren (La Tour Eiffel) — 1926 — Een latere voorstelling van zijn favoriete Parijse monument, met krachtige kleuren en een opvallend perspectief.
-
Ritme nr. 1 (Rythme n° 1) — 1938 — Een volledig abstracte compositie met grote cirkelvormige kleurvlakken, kenmerkend voor zijn late werk.
Interessante feitjes
De Eiffeltoren als liefdessymbool
Delaunay begon de Eiffeltoren rond 1909 te schilderen, in de periode waarin hij verliefd werd op Sonia. Volgens kunsthistorische beschrijvingen maakte hij zijn eerste voorstelling van de toren ter gelegenheid van hun verloving. Het monument werd daarna een van zijn favoriete onderwerpen.
Een zoon die beroemd werd in de jazzwereld
Robert en Sonia kregen in 1911 een zoon, Charles Delaunay. Hij koos niet voor de schilderkunst, maar ontwikkelde zich tot een belangrijke jazzcriticus en muziekpromotor. Hij speelde een grote rol bij de verspreiding van jazzmuziek in Frankrijk.
Een huis vol kunstenaars
Het huis van Robert en Sonia in Parijs was een ontmoetingsplaats voor kunstenaars, dichters en schrijvers. Onder hun vrienden bevonden zich onder anderen Guillaume Apollinaire en Blaise Cendrars. Kunst, literatuur en nieuwe ideeën werden er voortdurend besproken.
Schilderijen die bijna lijken te bewegen
Delaunay was gefascineerd door de mogelijkheid om met stilstaande kleuren beweging te suggereren. Door cirkels en contrasterende kleurvlakken naast elkaar te plaatsen, creëerde hij schilderijen die bijna lijken te draaien. Daarmee liep hij vooruit op latere ontwikkelingen in de optische kunst.
Een kunstenaar die groot durfde te denken
Tijdens de Wereldtentoonstelling van 1937 werkte Delaunay aan enorme decoraties voor gebouwen en tentoonstellingsruimtes. Hij wilde laten zien dat moderne kunst niet beperkt hoefde te blijven tot schilderijen aan de muur, maar ook onderdeel kon worden van de openbare ruimte.
Zijn vrouw hield zijn werk levend
Na Roberts overlijden bleef Sonia nog bijna veertig jaar actief als kunstenares. Ze zette zich bovendien in voor het behoud en de bekendheid van zijn werk. In 1964 schonken Sonia en hun zoon Charles een belangrijke verzameling aan het Franse nationale museum voor moderne kunst.
Pas na de oorlog herbegraven
Robert Delaunay overleed in 1941 in Montpellier aan de gevolgen van kanker. Hij werd daar ook begraven. Na de Tweede Wereldoorlog werd zijn stoffelijk overschot overgebracht naar Gambais, nabij Parijs, waar hij eerder met Sonia had gewoond.
Een eerbetoon aan een beroemde piloot
In 1914 schilderde Delaunay Hommage aan Blériot, een eerbetoon aan de Franse luchtvaartpionier Louis Blériot. Die was in 1909 als eerste met een vliegtuig over het Kanaal gevlogen. Delaunay en Sonia waren zo enthousiast over deze prestatie dat ze Blériot bij zijn terugkeer verwelkomden. Robert schreef hem zelfs een felicitatiebrief.
Een schilderij van vier meter breed
Met De stad Parijs, waaraan Delaunay tussen 1910 en 1912 werkte, maakte hij een van zijn grootste schilderijen. Het doek is ongeveer vier meter breed en combineert beelden van het moderne Parijs met klassieke figuren. Het laat zien hoe ambitieus de jonge kunstenaar al was.