Paul Signac in1924
Paul Signac
1863–1935
Paul Signac was een Franse schilder die samen met Georges Seurat aan de basis stond van het neo-impressionisme. Hij werd vooral bekend door zijn kleurrijke landschappen en havengezichten, opgebouwd uit kleine stippen en penseelstreken in zuivere kleuren. Deze schildertechniek, het divisionisme, zorgde voor een bijzonder helder en levendig kleurgebruik.
Signac was grotendeels autodidact en ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste vernieuwers van de moderne schilderkunst. Naast zijn werk als kunstenaar was hij een enthousiast zeiler, die voortdurend langs de Franse kust reisde op zoek naar nieuwe onderwerpen.
Zijn liefde voor de zee, zijn vriendschappen met andere kunstenaars en zijn overtuiging dat kunst voor iedereen toegankelijk moest zijn, speelden een belangrijke rol in zijn leven. Met zijn schilderijen en zijn ideeën beïnvloedde hij een nieuwe generatie kunstenaars, onder wie Henri Matisse.
Jeugd en eerste kennismaking met kunst
Paul Victor Jules Signac werd op 11 november 1863 geboren in Parijs, in een welgestelde familie van handelaren. Hij groeide op in een omgeving waarin hij de vrijheid kreeg om zijn eigen interesses te ontwikkelen.
Als tiener raakte hij gefascineerd door de impressionisten. Vooral een tentoonstelling van Claude Monet in 1880 maakte grote indruk op hem. Signac besloot schilder te worden en gaf zijn oorspronkelijke studieplannen op.
Hij leerde het schilderen grotendeels zelfstandig, door kunstenaars te bestuderen en veel buiten te werken. Zijn eerste schilderijen waren duidelijk beïnvloed door Monet en andere impressionisten. Hij schilderde vooral landschappen, rivieroevers en boten.
Al op jonge leeftijd ontwikkelde hij een tweede grote passie: zeilen. Hij bracht veel tijd door op de Seine en ontdekte hoe het licht en de kleuren voortdurend veranderden op het water. Deze belangstelling zou zijn hele kunstenaarsleven blijven bepalen.
De ontmoeting met Georges Seurat
In 1884 hielp Signac bij de oprichting van de Société des Artistes Indépendants, een vereniging waar kunstenaars zonder officiële jury hun werk konden tentoonstellen. Daar ontmoette hij Georges Seurat, die experimenteerde met een nieuwe manier van schilderen.
Seurat bracht kleine stippen en streken zuivere kleur naast elkaar aan, zodat de kleuren zich op afstand in het oog van de toeschouwer vermengden. Signac raakte enthousiast over deze methode en begon er zelf mee te experimenteren.
De twee kunstenaars werden goede vrienden en ontwikkelden samen het neo-impressionisme. Hun werk verschilde van dat van de impressionisten doordat zij kleur bewuster en volgens bepaalde theorieën toepasten.
Toen Seurat in 1891 op slechts 31-jarige leeftijd overleed, verloor Signac niet alleen een vriend, maar ook zijn belangrijkste artistieke bondgenoot. Hij zette hun ideeën voort en groeide uit tot de belangrijkste pleitbezorger van het neo-impressionisme.
Saint-Tropez en zijn liefde voor de zee
In 1892 ontdekte Signac het vissersplaatsje Saint-Tropez aan de Middellandse Zee. Het heldere licht, de kleurrijke haven en de rustige omgeving maakten zo'n indruk op hem dat hij er regelmatig terugkeerde.
Hij kocht er later een huis, La Hune, waar hij een atelier liet bouwen. Vanuit Saint-Tropez maakte hij zeiltochten langs de kust en schilderde hij havens, zeilboten en mediterrane landschappen.
Zijn schilderstijl veranderde geleidelijk. De kleine, nauwkeurige stippen maakten steeds vaker plaats voor grotere, lossere penseelstreken. Ook werden zijn kleuren intenser en vrijer.
Signac reisde daarnaast naar onder andere Nederland, Italië en Constantinopel, het huidige Istanbul. Vooral havens en water bleven hem fascineren. Tijdens zijn reizen maakte hij veel aquarellen die hij later als uitgangspunt voor schilderijen gebruikte.
Liefde en relaties
In 1892 trouwde Signac met Berthe Roblès, die hij al jaren kende. Zij deelde lange tijd zijn leven en zijn belangstelling voor kunst. Signac schilderde haar onder andere in Vrouw met parasol uit 1893.
Rond 1912 kreeg hij een relatie met Jeanne Selmersheim-Desgrange, die zelf eveneens kunstenares was. Zij was getrouwd en had kinderen, maar koos uiteindelijk voor een leven met Signac. In 1913 kregen ze samen een dochter, Ginette.
Hoewel Signac en Berthe uit elkaar gingen, scheidden ze nooit officieel. Hij bleef contact met haar onderhouden en zorgde ervoor dat ze financieel verzorgd achterbleef.
Met Jeanne deelde hij niet alleen zijn persoonlijke leven, maar ook zijn liefde voor schilderen en reizen. Hun relatie duurde tot zijn overlijden in 1935.
Zijn laatste jaren
Signac was niet alleen schilder, maar ook een belangrijke organisator binnen de Franse kunstwereld. In 1908 werd hij voorzitter van de Société des Artistes Indépendants. Hij zette zich in voor de vrijheid van kunstenaars en gaf jonge talenten de mogelijkheid hun werk te tonen.
Ook schreef hij over kunst. In 1899 verscheen zijn boek Van Eugène Delacroix tot het neo-impressionisme, waarin hij de theorie achter de nieuwe schildertechniek uiteenzette.
Na de Eerste Wereldoorlog bleef hij reizen en schilderen. Hij bezocht talloze Franse havens en maakte vooral aquarellen, waarin hij met een steeds vrijere techniek werkte.
Paul Signac overleed op 15 augustus 1935 in Parijs, 71 jaar oud. Hij liet een omvangrijk oeuvre achter van schilderijen, tekeningen en aquarellen.
Stijl en techniek
Signac begon als impressionistisch schilder, maar ontwikkelde samen met Seurat het divisionisme. Bij deze techniek worden kleine stippen of streken zuivere kleur naast elkaar geplaatst, in plaats van de kleuren vooraf volledig op het palet te mengen.
Het idee was dat de kleuren zich op enige afstand optisch zouden vermengen, waardoor een helder en lichtgevend effect ontstond. Deze werkwijze wordt vaak pointillisme genoemd, al is divisionisme de bredere benaming voor de achterliggende kleurmethode.
Signac bestudeerde kleurtheorieën en onderzocht hoe complementaire kleuren, zoals rood en groen of blauw en oranje, elkaar konden versterken. Zijn schilderijen kregen daardoor een bijzondere levendigheid.
In tegenstelling tot de kleine, fijne stippen van Georges Seurat, schilderde Signac later met grotere, mozaïekachtige vierkantjes van kleur.
Betekenis voor de kunst
Paul Signac speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de moderne schilderkunst. Samen met Seurat gaf hij het neo-impressionisme vorm en hielp hij deze stroming internationaal bekend te maken.
Zijn experimenten met kleur hadden grote invloed op kunstenaars als Henri Matisse en André Derain. Vooral zijn latere, felle kleurgebruik droeg bij aan de ontwikkeling van het fauvisme.
Daarnaast was Signac een belangrijke verdediger van artistieke vrijheid. Hij stimuleerde jonge kunstenaars en zette zich in voor tentoonstellingen zonder strenge toelatingseisen. Daarmee leverde hij niet alleen als schilder, maar ook als organisator een blijvende bijdrage aan de kunstwereld.
Belangrijke werken
-
De gasmeters van Clichy (Les Gazomètres de Clichy) — 1886 — Een industrieel landschap waarin hij experimenteert met de nieuwe divisionistische techniek.
-
De eetkamer (La Salle à manger) — 1886–1887 — Een bijzondere interieurvoorstelling waarin het dagelijks leven met nauwkeurig geplaatste kleurstippen wordt weergegeven.
-
Portret van Félix Fénéon — 1890 — Een opvallend portret van de kunstcriticus, met een kleurrijke, bijna abstracte achtergrond.
-
Avondrust, Concarneau (Calme du soir, Concarneau) — 1891 — Een havengezicht waarin kleur, licht en compositie een bijna muzikale harmonie vormen.
-
Vrouw met parasol (Femme à l'ombrelle) — 1893 — Een kleurrijk portret van zijn vrouw Berthe, opgebouwd uit kleine kleurtoetsen.
-
In de tijd van harmonie (Au temps d'harmonie) — 1893–1895 — Een groot symbolisch schilderij waarin Signac zijn ideaal van een vreedzame samenleving verbeeldt.
-
De haven van Saint-Tropez (Le Port de Saint-Tropez) — 1901–1902 — Een kleurrijk havengezicht dat zijn liefde voor de Middellandse Zee laat zien.
-
De pijnboom in Saint-Tropez (Le Pin de Saint-Tropez) — 1909 — Een mediterraan landschap waarin zijn latere, vrijere schilderstijl tot uitdrukking komt.
Interessante feitjes
Een boot met drie beroemde namen
Signac gaf een van zijn eerste bootjes de opvallende naam Manet-Zola-Wagner. Daarmee eerde hij drie vernieuwers die destijds veel discussie opriepen: schilder Édouard Manet, schrijver Émile Zola en componist Richard Wagner.
Een schilder met zeebenen
Zeilen was voor Signac bijna even belangrijk als schilderen. Hij bezat gedurende zijn leven verschillende boten en maakte lange tochten langs de Europese kusten. Zijn kennis van schepen en havens is duidelijk terug te zien in zijn schilderijen.
Hij hielp Henri Matisse
In 1904 verbleef Henri Matisse in Saint-Tropez, waar hij onder invloed van Signac experimenteerde met het divisionisme. Bij deze schildertechniek worden kleine stippen of streken in verschillende kleuren naast elkaar aangebracht, zodat ze op afstand optisch lijken te mengen. Signac kocht later Matisse' schilderij Luxe, kalmte en wellust. Deze periode was een belangrijke stap in Matisse' ontwikkeling naar het fauvisme.
Hij gaf zijn schilderijen muziektitels
Signac was gefascineerd door de relatie tussen kleur en muziek. Sommige schilderijen kregen niet alleen een nummer, maar ook muzikale aanduidingen als Adagio of Allegro. Daarmee benadrukte hij het ritme en de harmonie van zijn composities.
Hij schilderde honderden havens
Tijdens zijn reizen maakte Signac talloze aquarellen van Franse havens. In zijn latere jaren werkte hij aan een omvangrijke reeks havengezichten, waarin hij de bijzondere sfeer van iedere plaats probeerde vast te leggen.
Een overtuigd anarchist
Signac geloofde in een samenleving met meer vrijheid en gelijkheid. Hij sympathiseerde met het anarchisme, maar wees gewelddadige middelen af. Zijn politieke idealen kwamen onder andere tot uitdrukking in het schilderij In de tijd van harmonie, waarin hij een vreedzame, ideale samenleving verbeeldde.