Henri Rousseau
Henri Rousseau
1844–1910
Henri Rousseau was een van de meest opvallende kunstenaars uit de kunstgeschiedenis. Hij kreeg nooit een officiële opleiding tot schilder en werkte jarenlang als douanebeambte in Parijs. Pas op latere leeftijd besloot hij zich volledig op de schilderkunst te richten. Zijn eenvoudige manier van schilderen werd aanvankelijk bespot door critici, maar bleek later juist zijn grootste kracht.
Rousseau werd vooral bekend door zijn kleurrijke jungles, exotische dieren en dromerige landschappen. Opmerkelijk genoeg bezocht hij nooit een tropisch regenwoud. Zijn schilderijen ontstonden uit zijn fantasie, aangevuld met bezoeken aan de botanische tuin en de dierentuin van Parijs, waar hij planten en dieren aandachtig bestudeerde.
Tijdens zijn leven kreeg Rousseau maar weinig erkenning. Toch zagen vooruitstrevende kunstenaars als Pablo Picasso, Robert Delaunay en Wassily Kandinsky al vroeg hoe vernieuwend zijn werk was. Zijn fantasierijke schilderijen en unieke stijl maakten hem uiteindelijk tot een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de naïeve kunst en een inspiratiebron voor latere generaties kunstenaars.
Vroege leven en opleiding
Henri Rousseau werd op 21 mei 1844 geboren in Laval, een stad in het westen van Frankrijk. Zijn vader was blikslager en het gezin had het financieel niet breed. Al op jonge leeftijd bleek Rousseau talent te hebben voor tekenen en muziek, maar een kunstopleiding zat er niet in.
Na zijn schooltijd werkte hij korte tijd als klerk en vervulde hij een periode militaire dienst. Hoewel hij later graag vertelde over avonturen die hij tijdens zijn diensttijd in Mexico zou hebben beleefd, is daar geen bewijs voor gevonden. Waarschijnlijk heeft hij deze verhalen zelf mooier gemaakt dan ze werkelijk waren.
Begin van zijn carrière
Na zijn militaire dienst verhuisde Rousseau naar Parijs. Daar werkte hij jarenlang als belasting- en douanebeambte. Zijn functie leverde hem de bijnaam Le Douanier op, oftewel "de douanier". Hoewel hij officieel geen douanebeambte was, bleef deze bijnaam zijn hele leven aan hem verbonden.
In zijn vrije tijd begon Rousseau steeds fanatieker te schilderen. Hij volgde geen kunstopleiding en leerde zichzelf de technieken door veel te oefenen en schilderijen in musea te bestuderen. Vanaf 1886 stelde hij regelmatig tentoon op de Salon des Indépendants, waar kunstenaars zonder jury of prijzen hun werk konden tonen.
Doorbraak
De schilderijen van Rousseau werden in het begin nauwelijks serieus genomen. Veel critici vonden zijn figuren te stijf, zijn perspectief onnatuurlijk en zijn techniek te eenvoudig. Toch trok zijn werk steeds meer de aandacht van jonge kunstenaars die juist iets bijzonders zagen in zijn originele stijl.
Een belangrijk keerpunt kwam in 1908, toen Pablo Picasso een feest organiseerde ter ere van Rousseau. Daarbij waren veel vooraanstaande kunstenaars en schrijvers aanwezig. Hoewel Rousseau zelf nog altijd bescheiden leefde, betekende deze avond dat hij eindelijk erkenning kreeg binnen de avant-garde van Parijs.
Na zijn dood groeide zijn reputatie snel. Tegenwoordig behoren zijn jungleschilderijen tot de bekendste werken uit de moderne kunst.
Stijl en techniek
Henri Rousseau schilderde op een eenvoudige en nauwkeurige manier. Zijn werken kenmerken zich door heldere kleuren, scherpe contouren en weinig zichtbare penseelstreken. Perspectief en verhoudingen zijn vaak bewust vereenvoudigd, waardoor zijn schilderijen een bijna dromerige uitstraling krijgen.
Hoewel zijn stijl lang als naïef werd gezien, was zijn compositie zorgvuldig opgebouwd. Door planten laag over laag te schilderen en veel aandacht te besteden aan details, creëerde Rousseau een verrassend rijke en mysterieuze wereld die volledig uit zijn verbeelding kwam.
Reizen en inspiratie
Opvallend genoeg bezocht Rousseau nooit een tropisch regenwoud. Zijn beroemde junglelandschappen ontstonden volledig uit zijn verbeelding.
Zijn inspiratie haalde hij uit de Jardin des Plantes, de botanische tuin van Parijs, de aangrenzende dierentuin, geïllustreerde boeken, tijdschriften en opgezette dieren in natuurhistorische musea. Hij bestudeerde planten en exotische dieren zorgvuldig en combineerde deze vervolgens tot fantasierijke composities.
Naast de natuur liet Rousseau zich inspireren door muziek, verhalen en zijn eigen dromen. Daardoor hebben veel van zijn schilderijen een mysterieuze en bijna sprookjesachtige sfeer.
Hoogtepunten van zijn carrière
Hoewel Rousseau tijdens zijn leven slechts beperkt succes had, maakte hij verschillende schilderijen die later wereldberoemd werden.
Tot zijn bekendste werken behoren De slapende zigeuner (1897), De droom (1910), De hongerige leeuw werpt zich op de antilope (1905) en Tijger in een tropische storm (Verrast!) (1891). Vooral zijn junglevoorstellingen maakten hem beroemd.
Zijn laatste grote meesterwerk, De droom, werd enkele maanden voor zijn overlijden tentoongesteld en geldt als een hoogtepunt van zijn carrière.
Persoonlijk leven
Rousseau leidde een eenvoudig leven. Hij trouwde twee keer en kreeg meerdere kinderen, maar het merendeel van hen overleed al op jonge leeftijd, iets wat in de negentiende eeuw helaas vaker voorkwam.
Ondanks financiële problemen bleef hij altijd optimistisch. Hij geloofde sterk in zijn eigen talent, ook toen critici zijn werk belachelijk maakten. Vrienden beschreven hem als vriendelijk, bescheiden en soms wat naïef, maar altijd vol enthousiasme over zijn kunst.
Laatste jaren en dood
In zijn laatste levensjaren begon Rousseau eindelijk waardering te krijgen van jonge kunstenaars en verzamelaars. Zijn financiële situatie bleef echter moeilijk.
Op 2 september 1910 overleed hij in Parijs aan de gevolgen van een infectie. Hij werd 66 jaar oud.
Na zijn dood groeide zijn faam snel. Kunstenaars als Picasso, Kandinsky en de surrealisten prezen zijn originele verbeeldingskracht en unieke stijl.
Invloed op de kunstgeschiedenis
Rousseau werd tijdens zijn leven vaak onderschat, maar kreeg na zijn dood grote invloed op de moderne kunst. Kunstenaars als Pablo Picasso, Robert Delaunay, Wassily Kandinsky en de surrealisten bewonderden zijn fantasie, zijn originele composities en zijn onafhankelijke manier van schilderen.
Tegenwoordig wordt hij beschouwd als de bekendste vertegenwoordiger van de naïeve kunst en als een kunstenaar die liet zien dat een officiële kunstopleiding niet noodzakelijk is om vernieuwende kunst te maken.
Interessante feitjes
Zijn beroemdste schilderijen ontstonden in Parijs
Veel mensen denken dat Rousseau zijn jungles tijdens verre reizen schilderde. In werkelijkheid maakte hij vrijwel al zijn schetsen in de Jardin des Plantes en de dierentuin van Parijs. Door planten, dieren en zijn eigen fantasie te combineren ontstonden de mysterieuze junglelandschappen waar hij beroemd mee werd.
Hij won een prijs... voor een ander talent
Voordat Rousseau bekend werd als schilder, won hij op school een prijs voor tekenen én een prijs voor zang. Dat laat zien dat hij al op jonge leeftijd artistiek talent had, ook al kreeg hij nooit een officiële kunstopleiding.
Picasso organiseerde een legendarisch feest voor hem
In 1908 organiseerde Pablo Picasso een feest ter ere van Henri Rousseau in zijn atelier, de Bateau-Lavoir in Parijs. Het diner is beroemd geworden in de kunstgeschiedenis. Veel kunstenaars en schrijvers waren aanwezig en Rousseau voelde zich die avond eindelijk echt gewaardeerd door zijn collega's.
Het feest verliep allesbehalve volgens plan
Het banket kende allerlei komische momenten. Picasso had zich vergist in de datum waarop het eten geleverd moest worden, waardoor de gasten het grotendeels moesten doen met brood, sardientjes en wijn. Rousseau zat op een geïmproviseerde troon van houten kratten onder een spandoek met zijn naam en speelde gedurende de avond trots viool voor het gezelschap.
Hij raakte betrokken bij een fraudezaak
In 1907 werd Rousseau gearresteerd nadat hij onbewust betrokken was geraakt bij een oplichtingszaak rond de Bank van Frankrijk. Hij had een kennis geholpen zonder te beseffen dat deze fraude pleegde. De rechter zag al snel dat Rousseau geen crimineel meesterbrein was. Hij kreeg uiteindelijk slechts een lichte straf.
Hij gaf muzieklessen
Naast schilderen hield Rousseau veel van muziek. Om wat extra geld te verdienen gaf hij viool- en zanglessen. Ook schreef hij zelf enkele muziekstukken. Muziek speelde een belangrijke rol in zijn leven en hij trad regelmatig op tijdens bijeenkomsten met vrienden.
Hij schilderde op een bijzondere manier
Rousseau werkte uiterst nauwkeurig. In plaats van een schilderij laag voor laag op te bouwen, werkte hij vaak kleur voor kleur. Zo schilderde hij bijvoorbeeld eerst alle groentinten en daarna pas de andere kleuren. Hierdoor kregen zijn schilderijen hun opvallend heldere uitstraling.
Zijn jungles bestaan uit honderden details
Voor zijn beroemde jungleschilderijen schilderde Rousseau ieder blad afzonderlijk. Sommige werken bevatten tientallen verschillende tinten groen. Hoewel zijn stijl eenvoudig lijkt, vergde ieder schilderij veel geduld en precisie.