Henri de Toulouse-Lautrec (oude foto verbeterd met AI)
Henri de Toulouse-Lautrec
1864 – 1901
Henri de Toulouse-Lautrec was een Franse schilder, tekenaar en affichekunstenaar die vooral bekend werd door zijn levendige afbeeldingen van het Parijse nachtleven. Hij legde de wereld van cabarets, danszalen en theaters vast, met bijzondere aandacht voor de mensen die er werkten. Zijn affiches voor de Moulin Rouge behoren tegenwoordig tot de beroemdste voorbeelden van affichekunst.
Toulouse-Lautrec werd geboren in een rijke adellijke familie, maar koos voor een leven tussen de kunstenaars en artiesten van Montmartre. Door een aangeboren botaandoening bleef hij klein van stuk en had hij moeite met lopen. Toch ontwikkelde hij zich tot een van de meest vernieuwende kunstenaars van zijn tijd.
Met zijn scherpe observatievermogen, gevoel voor humor en opvallende tekenstijl wist hij de sfeer van het bruisende Parijs vast te leggen. Achter de kleurrijke voorstellingen ging echter ook een persoonlijk verhaal schuil van lichamelijke problemen, eenzaamheid en een leven dat veel te vroeg eindigde.
Jeugd en afkomst
Henri-Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa werd op 24 november 1864 geboren in Albi, in het zuiden van Frankrijk. Zijn vader, graaf Alphonse de Toulouse-Lautrec, en zijn moeder, Adèle Tapié de Céleyran, behoorden tot oude Franse adellijke families.
Zijn ouders waren volle neef en nicht, iets wat binnen adellijke families destijds niet ongebruikelijk was. Het huwelijk verliep moeizaam en zijn ouders groeiden uiteindelijk uit elkaar. Henri bleef vooral nauw verbonden met zijn moeder, die hem zijn hele leven zou steunen.
De relatie met zijn vader was ingewikkelder. Graaf Alphonse had moeite met de lichamelijke beperkingen van zijn zoon en kon zich ook niet vinden in diens keuze voor een kunstenaarsbestaan. Vooral zijn leven tussen de artiesten en prostituees van Montmartre stond ver af van de adellijke wereld waarin Henri was opgegroeid. Volgens biografische overleveringen zou zijn vader hem zelfs gedeeltelijk hebben onterfd.
Zijn jeugd veranderde ingrijpend toen hij in 1878 zijn linkerbeen brak en een jaar later ook zijn rechterbeen. Door een aangeboren afwijking aan zijn botten herstelden de breuken slecht en stopten zijn benen vrijwel met groeien, terwijl zijn bovenlichaam zich normaal bleef ontwikkelen.
Als volwassene was hij ongeveer anderhalve meter lang. Hij kon moeilijk lopen en moest regelmatig een wandelstok gebruiken. Tijdens de lange periodes waarin hij nauwelijks kon bewegen, besteedde hij steeds meer tijd aan tekenen en schilderen.
Opleiding en vertrek naar Parijs
Zijn artistieke talent werd al vroeg herkend. Een belangrijke stimulans kwam van René Princeteau, een schilder en vriend van de familie die gespecialiseerd was in afbeeldingen van paarden en ruiters.
In 1882 begon Toulouse-Lautrec zijn professionele kunstopleiding in Parijs. Hij studeerde eerst bij Léon Bonnat en vervolgens bij Fernand Cormon. In diens atelier ontmoette hij andere jonge kunstenaars, onder wie Vincent van Gogh en Émile Bernard.
Aanvankelijk werkte Toulouse-Lautrec volgens de traditionele schildertechnieken die hij tijdens zijn opleiding leerde. Maar al snel ontwikkelde hij een persoonlijke stijl, waarin zijn talent voor tekenen en zijn belangstelling voor het moderne stadsleven samenkwamen.
Stijl en techniek
Toulouse-Lautrec wordt gerekend tot het postimpressionisme, maar ontwikkelde een geheel eigen stijl. Waar de impressionisten vooral geïnteresseerd waren in licht en kleur, richtte hij zich op de houding, beweging en het karakter van mensen. Met enkele krachtige lijnen wist hij een persoonlijkheid treffend vast te leggen.
Tekenen vormde de basis van zijn werk. Hij gebruikte snelle, losse penseelstreken en liet delen van de ondergrond vaak zichtbaar. Regelmatig schilderde hij met sterk verdunde olieverf op karton, waardoor zijn schilderijen een schetsmatig en spontaan karakter kregen. Zijn figuren lijken daardoor soms haast in beweging te zijn.
Een belangrijke inspiratiebron was de Japanse prentkunst. Toulouse-Lautrec nam daarvan de grote kleurvlakken, duidelijke contouren en bijzondere composities over. Figuren werden soms gedeeltelijk afgesneden door de rand van het beeld, alsof de toeschouwer een vluchtig moment uit het dagelijks leven zag.
Ook experimenteerde hij met lithografie, een druktechniek waarbij een afbeelding op een steen wordt getekend en vervolgens op papier wordt afgedrukt. Hiermee kon hij affiches maken in opvallende kleuren en met krachtige contrasten. Soms gebruikte hij een techniek die crachis wordt genoemd, waarbij inkt in fijne spatten werd aangebracht om bijzondere kleureffecten en structuren te creëren.
Kenmerkend voor zijn werk is bovendien zijn scherpe observatievermogen. Hij idealiseerde zijn modellen niet, maar benadrukte juist hun opvallende eigenschappen. Een bijzondere houding, een karakteristieke gezichtsuitdrukking of een klein gebaar was vaak voldoende om iemand herkenbaar neer te zetten.
Met deze combinatie van schilderkunst, tekenkunst en grafische technieken ontwikkelde Toulouse-Lautrec een vernieuwende beeldtaal die grote invloed zou hebben op de moderne affichekunst.
Het bruisende leven van Montmartre
In de jaren tachtig van de negentiende eeuw groeide Montmartre uit tot een van de levendigste wijken van Parijs. Kunstenaars, schrijvers, muzikanten en artiesten ontmoetten elkaar in cafés, cabarets en danszalen.
Toulouse-Lautrec voelde zich er thuis. Hoewel hij afkomstig was uit de adel, ging hij liever om met de mensen uit het uitgaansleven dan met de aristocratische kringen waarin hij was opgegroeid.
Hij bezocht bekende gelegenheden zoals Le Chat Noir, Le Mirliton en later de Moulin Rouge, die in 1889 haar deuren opende.
Daar maakte hij kennis met beroemde artiesten, onder wie danseres La Goulue, zanger Aristide Bruant en danseres Jane Avril. Hij tekende en schilderde hen niet alleen tijdens hun optredens, maar ook achter de schermen, wanneer de glamour van het podium was verdwenen.
Zijn belangstelling ging vooral uit naar de persoonlijkheid van zijn modellen. Hij probeerde niet om mensen mooier of indrukwekkender te maken dan ze waren, maar wilde juist hun karakter en gevoelens zichtbaar maken.
De affiches van de Moulin Rouge
In 1891 kreeg Toulouse-Lautrec de opdracht een affiche te ontwerpen voor de Moulin Rouge. Het resultaat, Moulin Rouge: La Goulue, werd een groot succes.
Op de affiche is de beroemde danseres La Goulue te zien, terwijl haar danspartner Valentin le Désossé op de voorgrond verschijnt. Met grote kleurvlakken, sterke silhouetten en een opvallende compositie wist Toulouse-Lautrec de aandacht van voorbijgangers te trekken.
De affiche betekende een belangrijke doorbraak. Toulouse-Lautrec kreeg steeds meer opdrachten en ontwierp in de jaren daarna affiches en prenten voor theaters, cabarets, artiesten en andere opdrachtgevers.
Zijn ontwerpen waren niet alleen bedoeld om reclame te maken. Ze groeiden uit tot kunstwerken die ook door verzamelaars werden gewaardeerd.
Het leven achter de schermen
Toulouse-Lautrec beperkte zich niet tot de vrolijke wereld van dans en muziek. Hij bracht ook veel tijd door in de bordelen van Parijs, waar hij het dagelijkse leven van de vrouwen observeerde.
Hij schilderde hen tijdens gewone bezigheden: terwijl ze zich aankleedden, hun haar verzorgden, uitrustten of met elkaar spraken. In deze voorstellingen ontbreken vaak de verleidelijke poses die in de kunst van die tijd gebruikelijk waren.
Hij liet de vrouwen zien als gewone mensen, met hun eigen gewoonten, vermoeidheid en gevoelens. Sommige schilderijen tonen een opvallende intimiteit en kwetsbaarheid.
In 1896 verscheen zijn lithografische serie Elles, waarin hij het leven van prostituees op een persoonlijke en ongebruikelijke manier verbeeldde.
Juist deze menselijke benadering maakt zijn werk bijzonder. Toulouse-Lautrec keek verder dan het uiterlijk vertoon en had oog voor de werkelijkheid achter de voorstelling.
Liefdes en relaties
Het liefdesleven van Toulouse-Lautrec was ingewikkeld. Door zijn lichamelijke beperkingen voelde hij zich regelmatig onzeker over zijn uiterlijk. Hoewel hij bekendstond om zijn humor en gezelligheid, had hij ook een kwetsbare kant en verlangde hij naar genegenheid en acceptatie.
Een van de belangrijkste vrouwen in zijn leven was Suzanne Valadon, die zelf later een succesvol kunstenares zou worden. Ze werkte aanvankelijk als model en poseerde regelmatig voor Toulouse-Lautrec. Hun relatie was stormachtig en eindigde rond 1888. Volgens een vaak verteld verhaal zou Valadon zelfs een zelfmoordpoging hebben geënsceneerd om hem tot een huwelijk te bewegen. Of dit werkelijk zo is gebeurd, blijft onzeker.
Toulouse-Lautrec bracht daarnaast veel tijd door met prostituees in de Parijse bordelen. Hij verbleef er soms langere periodes en raakte vertrouwd met het dagelijkse leven van de vrouwen. Zijn belangstelling ging verder dan hun uiterlijk. Hij observeerde hun onderlinge vriendschappen, vermoeidheid en kwetsbaarheid, wat terug te zien is in zijn schilderijen.
Over andere romantische relaties is weinig met zekerheid bekend. Toulouse-Lautrec trouwde nooit en kreeg, voor zover bekend, geen kinderen. Achter zijn uitbundige bestaan in Montmartre ging vermoedelijk ook een verlangen naar liefde en verbondenheid schuil.
Zijn laatste jaren
Het intensieve nachtleven begon uiteindelijk zijn gezondheid te ondermijnen. Toulouse-Lautrec dronk veel alcohol en leefde onregelmatig. Zijn lichamelijke problemen werden steeds ernstiger en ook zijn geestelijke gezondheid ging achteruit.
In 1899 werd hij opgenomen in een particuliere kliniek in Neuilly-sur-Seine, waar hij werd behandeld voor zijn alcoholproblemen en psychische klachten.
Tijdens zijn verblijf maakte hij een reeks indrukwekkende tekeningen van circusvoorstellingen, die hij volledig uit zijn geheugen vervaardigde. Hij tekende paarden, acrobaten en clowns met zoveel precisie dat zijn werk volgens een bekende overlevering zelfs hielp om zijn artsen ervan te overtuigen dat hij geestelijk voldoende hersteld was om de kliniek te verlaten. Toulouse-Lautrec zou daar later zelf over hebben gezegd dat hij met zijn tekeningen zijn vrijheid had teruggewonnen.
Na zijn ontslag probeerde hij opnieuw te werken, maar zijn gezondheid bleef achteruitgaan. In 1901 vertrok hij naar het familiekasteel Malromé, waar zijn moeder voor hem zorgde.
Henri de Toulouse-Lautrec overleed op 9 september 1901, slechts 36 jaar oud.
Zijn betekenis voor de kunst
Hoewel Toulouse-Lautrec maar een korte carrière had, liet hij een omvangrijk oeuvre achter van schilderijen, tekeningen, lithografieën en affiches.
Toulouse-Lautrec speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de moderne affichekunst. Hij liet zien dat reclame niet alleen een commerciële functie hoefde te hebben, maar ook een zelfstandige kunstvorm kon zijn.
Zijn vernieuwende manier van werken beïnvloedde latere kunstenaars en grafisch ontwerpers. Vooral zijn affiches, met hun opvallende composities en direct herkenbare figuren, waren hun tijd ver vooruit.
Maar zijn betekenis gaat verder dan zijn artistieke vernieuwingen. Toulouse-Lautrec liet een wereld zien die in de traditionele schilderkunst nauwelijks aandacht kreeg. Zijn schilderijen en tekeningen bieden nog altijd een bijzonder inkijkje in het dagelijkse leven van het Parijs van zijn tijd.
Belangrijkste werken
-
De wasvrouw (La Blanchisseuse) — 1886 — Een vroeg schilderij dat zijn belangstelling voor gewone mensen laat zien.
-
Portret van Vincent van Gogh — 1887 — Een persoonlijk portret van zijn vriend en collega-kunstenaar.
-
Ruiterkunstenares in het Cirque Fernando (Écuyère au Cirque Fernando) — 1887–1888 — Verwijst naar zijn liefde voor paarden en het circus.
-
Moulin Rouge: La Goulue — 1891 — Zijn beroemde eerste affiche voor de Moulin Rouge, waarmee hij zijn grote doorbraak beleefde.
-
Aristide Bruant in de Ambassadeurs — 1892 — Een van zijn bekendste affiches, met krachtige lijnen en opvallende kleurvlakken.
-
In bed: De kus (Au lit: Le Baiser) — 1892–1893 — Een intieme voorstelling die zijn menselijke benadering laat zien.
-
Divan Japonais — 1893 — Een affiche waarop de invloed van Japanse prentkunst duidelijk zichtbaar is.
-
In de Moulin Rouge (Au Moulin Rouge) — 1892–1895 — Een belangrijk schilderij dat de sfeer van het Parijse nachtleven vastlegt.
-
Salon in de Rue des Moulins — 1894 — Een inkijkje in het dagelijkse leven van vrouwen in een Parijs bordeel.
-
In het circus: De Spaanse pas (Au Cirque: Le Pas espagnol) — 1899 — Een late tekening die hij tijdens zijn verblijf in een kliniek vanuit zijn herinneringen maakte.
Interessante feitjes
Een graaf tussen de cabaretartiesten
Toulouse-Lautrec was van adellijke afkomst en mocht de titel van graaf voeren. Toch voelde hij zich veel meer op zijn gemak tussen de artiesten en andere bewoners van Montmartre. Zijn afkomst en zijn dagelijkse omgeving konden nauwelijks sterker van elkaar verschillen.
Zijn vader was een opvallende verschijning
Zijn vader Alphonse stond bekend om zijn excentrieke gedrag en zijn grote liefde voor paarden en de jacht. Hij verscheen soms in bijzondere kostuums en had weinig belangstelling voor de gebruikelijke maatschappelijke verwachtingen. Henri erfde mogelijk iets van die eigenzinnigheid.
Hij was een uitstekende kok
Naast schilderen had Toulouse-Lautrec een grote passie voor koken. Hij organiseerde graag diners voor vrienden en experimenteerde met bijzondere gerechten. Na zijn dood werden recepten en herinneringen aan zijn culinaire belangstelling verzameld in een kookboek.
Een bijzondere wandelstok
Toulouse-Lautrec gebruikte vanwege zijn lichamelijke beperkingen regelmatig een wandelstok. Hij bezat ook een wandelstok waarin een klein drankreservoir verborgen zat. Het voorwerp past bij zijn reputatie als liefhebber van alcohol en zijn gevoel voor humor.
Een fascinatie voor het circus
Toulouse-Lautrec hield van circusvoorstellingen en tekende graag paarden, acrobaten en clowns. Zelfs tijdens zijn verblijf in een kliniek bleef hij zich met het circus bezighouden. Hij maakte toen een reeks tekeningen uit zijn geheugen, waarin zijn grote kennis van beweging en anatomie zichtbaar werd.
Een cocktail die zijn naam eer aandeed
Toulouse-Lautrec was niet alleen een liefhebber van alcohol, maar bedacht naar verluidt ook zijn eigen cocktail. Hij noemde deze Tremblement de Terre, wat 'aardbeving' betekent. Het drankje bestond uit een bijzonder sterke combinatie van absint en cognac. De naam was waarschijnlijk een verwijzing naar het effect dat de cocktail op de drinker had.
Hij maakte reclame beroemd
Toulouse-Lautrec beschouwde het ontwerpen van affiches niet als minderwaardig werk. Zijn ontwerpen voor de Moulin Rouge en andere uitgaansgelegenheden werden zo populair dat affiches uit de openbare ruimte verdwenen doordat liefhebbers ze wilden verzamelen.
Zijn vriendschap met Vincent van Gogh
Tijdens zijn opleiding in Parijs leerde Toulouse-Lautrec Vincent van Gogh kennen. De kunstenaars hadden waardering voor elkaars werk. Toulouse-Lautrec maakte in 1887 een bekend pastelportret van Van Gogh, waarop deze aan een tafeltje in een café zit.
Zijn moeder redde zijn artistieke nalatenschap
Na zijn overlijden speelde zijn moeder een belangrijke rol bij het bewaren en onder de aandacht brengen van zijn werk. Dankzij haar inzet en schenkingen van de familie ontstond een belangrijke verzameling in Albi. Daar bevindt zich tegenwoordig het Musée Toulouse-Lautrec, met een van de grootste collecties van zijn kunst ter wereld.
Een vader die zijn kunst afwees
Hoewel zijn moeder hem altijd bleef steunen, had Toulouse-Lautrec een moeizame relatie met zijn vader. Die was teleurgesteld dat zijn zoon koos voor een kunstenaarsbestaan en zou hem zelfs gedeeltelijk hebben onterfd. Volgens een overgeleverd verhaal ging ook zijn oom niet bepaald voorzichtig met zijn kunst om: hij zou verschillende schilderijen van Henri hebben verbrand.
Een bijzondere vriendschap met Oscar Wilde
Tijdens zijn bezoeken aan Londen raakte Toulouse-Lautrec bevriend met de beroemde Ierse schrijver Oscar Wilde. Toen Wilde in 1895 terechtstond vanwege zijn homoseksuele relaties, bleef Toulouse-Lautrec hem steunen. Hij maakte ook een portret van de schrijver, dat hij volgens overlevering uit zijn geheugen schilderde omdat Wilde niet wilde poseren.
Zijn laatste woorden
De verhouding tussen Toulouse-Lautrec en zijn vader bleef zijn hele leven moeizaam. Volgens een bekende anekdote verscheen zijn vader kort voor zijn overlijden aan zijn sterfbed. Henri zou hem met een sarcastische opmerking hebben begroet en uiteindelijk de woorden Le vieux con! hebben uitgesproken, vrij vertaald: 'Die oude dwaas!' Of dit werkelijk zijn laatste woorden waren, is niet met zekerheid vast te stellen.