Edvard Munch in 1933

Edvard Munch
1863-1944

Edvard Munch was een Noorse schilder en graficus die wordt beschouwd als een van de belangrijkste voorlopers van het expressionisme. Hij is vooral bekend van De Schreeuw, een schilderij dat wereldwijd is uitgegroeid tot een symbool van angst en wanhoop. Maar zijn werk omvat veel meer dan dat ene beroemde beeld.

Zijn schilderijen weerspiegelen vaak zijn eigen gevoelens en ervaringen. Munch groeide op in een gezin waarin ziekte, verlies en een strenge religieuze opvoeding een grote rol speelden. Deze gebeurtenissen lieten diepe sporen na en zouden zijn kunst zijn hele leven beïnvloeden. Thema's als liefde, jaloezie, eenzaamheid en de dood keren voortdurend terug.

In plaats van de zichtbare werkelijkheid zo nauwkeurig mogelijk weer te geven, probeerde Munch vooral gevoelens zichtbaar te maken. Met krachtige kleuren, golvende lijnen en vervormde figuren ontwikkelde hij een persoonlijke stijl die grote invloed kreeg op de moderne schilderkunst.

Edvard Munch werd op 12 december 1863 geboren in Løten, Noorwegen. Zijn vader, Christian Munch, was militair arts en zijn moeder, Laura Cathrine Bjølstad, zorgde voor het gezin. Kort na zijn geboorte verhuisden ze naar Kristiania, het huidige Oslo.

Zijn jeugd werd gekenmerkt door ziekte en verlies. Toen hij vijf jaar oud was, overleed zijn moeder aan tuberculose. Haar zus Karen Bjølstad nam de zorg voor de kinderen grotendeels over en moedigde later ook Edvards artistieke talent aan. Zijn vader was diep religieus en zijn angst voor ziekte en dood drukte een zwaar stempel op het gezinsleven.

In 1877 overleed ook zijn geliefde zus Sophie, slechts vijftien jaar oud. Haar dood maakte diepe indruk op Munch en inspireerde hem later tot het schilderij Het zieke kind. Edvard was zelf eveneens vaak ziek en bracht veel tijd thuis door. Tijdens deze periodes begon hij steeds meer te tekenen.

Opleiding en eerste artistieke stappen

Aanvankelijk volgde Munch een technische opleiding, maar op zeventienjarige leeftijd besloot hij schilder te worden. In 1881 begon hij aan de Koninklijke Tekenschool in Kristiania, waar hij zijn talent verder ontwikkelde.

Hij kwam in contact met de schilder Christian Krohg en raakte betrokken bij de Kristiania-bohemiens, een groep kunstenaars en schrijvers die zich verzette tegen de traditionele maatschappelijke normen. Vooral de vrijzinnige ideeën van schrijver Hans Jæger over liefde, seksualiteit en persoonlijke vrijheid maakten indruk op hem.

In 1886 schilderde Munch Het zieke kind, geïnspireerd op de dood van zijn zus Sophie. De losse penseelstreken en onduidelijke vormen riepen veel kritiek op. Toch betekende het schilderij een keerpunt: Munch wilde niet langer alleen de werkelijkheid weergeven, maar vooral de gevoelens die ermee verbonden waren.

Parijs, Berlijn en zijn artistieke doorbraak

In 1885 bezocht Munch voor het eerst Parijs, waar hij kennismaakte met de moderne Franse schilderkunst. Vier jaar later keerde hij terug met een studiebeurs en volgde lessen bij Léon Bonnat. Tijdens dit verblijf overleed zijn vader, wat hem opnieuw diep raakte.

In 1892 werd Munch uitgenodigd om in Berlijn te exposeren. Zijn schilderijen veroorzaakten zoveel opschudding dat de tentoonstelling al na een week werd gesloten. De ophef maakte hem echter in korte tijd bekend in Duitsland.

In Berlijn raakte hij bevriend met kunstenaars en schrijvers, onder wie August Strindberg. Hij reisde regelmatig tussen Noorwegen, Duitsland en Frankrijk en ontwikkelde een steeds persoonlijkere schilderstijl, waarin emoties belangrijker werden dan een natuurgetrouwe weergave.

Liefde en relaties

Liefde speelde een belangrijke rol in Munchs leven, maar zijn relaties waren vaak ingewikkeld. Hij verlangde naar verbondenheid, terwijl hij tegelijkertijd bang was zijn onafhankelijkheid te verliezen.

In 1885 kreeg hij een geheime verhouding met Milly Thaulow, een getrouwde vrouw. De relatie bracht hem zowel geluk als jaloezie en onzekerheid. Later ontmoette hij Tulla Larsen, die graag met hem wilde trouwen. Munch verzette zich tegen het huwelijk en hun verhouding werd steeds stormachtiger.

In 1902 kwam het tijdens een confrontatie met Tulla tot een incident met een pistool. Munch raakte gewond aan zijn linkerhand. De precieze omstandigheden zijn nooit helemaal opgehelderd, maar de gebeurtenis betekende het einde van hun relatie.

Later ontwikkelde hij een bijzondere band met de Engelse violiste Eva Mudocci, van wie hij meerdere portretten maakte. Munch trouwde nooit en kreeg voor zover bekend geen kinderen. Zijn ervaringen met liefde, verlangen en jaloezie vormden een belangrijke inspiratiebron voor zijn kunst.

De Levensfries en De Schreeuw

In de jaren negentig begon Munch aan een reeks schilderijen over de belangrijkste ervaringen van het menselijk bestaan. Hij noemde deze verzameling De Levensfries. Thema's als liefde, angst, jaloezie en de dood stonden centraal. Tot de reeks behoren onder andere Madonna, Vampier, Jaloezie en De Schreeuw.

De Schreeuw ontstond in 1893 en groeide uit tot zijn beroemdste werk. Munch liet zich inspireren door een wandeling waarbij hij plotseling een overweldigend gevoel van angst ervoer. De roodkleurende lucht en het golvende landschap lijken de emoties van de figuur op de brug te versterken.

Hij maakte verschillende versies van het werk, waaronder schilderijen, tekeningen en een lithografie. In 1902 presenteerde hij tijdens een tentoonstelling in Berlijn een uitgebreide versie van De Levensfries, bestaande uit 22 schilderijen.

Psychische crisis en laatste levensjaren

Ondanks zijn groeiende succes ging het persoonlijk steeds slechter met Munch. Zijn overmatige alcoholgebruik, angstgevoelens en achterdocht leidden in 1908 tot een psychische crisis. Hij liet zich opnemen in een kliniek in Kopenhagen, waar hij enkele maanden werd behandeld.

Na zijn herstel keerde hij in 1909 terug naar Noorwegen. Zijn schilderkunst veranderde geleidelijk: hij gebruikte helderdere kleuren en schilderde vaker landschappen, arbeiders en scènes uit het dagelijks leven. Een belangrijk project was de decoratie van de aula van de Universiteit van Oslo, waarvoor hij onder andere De zon maakte.

In 1916 kocht hij het landgoed Ekely, waar hij de rest van zijn leven woonde en werkte. Hoewel hij zich steeds meer terugtrok, bleef hij schilderen en maakte hij veel zelfportretten.

Edvard Munch overleed op 23 januari 1944, tachtig jaar oud. Hij liet een enorme verzameling schilderijen, tekeningen en prenten na aan de stad Oslo.

Stijl en techniek

Munch wordt beschouwd als een belangrijke voorloper van het expressionisme. In plaats van de werkelijkheid nauwkeurig weer te geven, gebruikte hij kleur, vorm en beweging om gevoelens zichtbaar te maken.

Zijn schilderijen kenmerken zich door krachtige kleuren, golvende lijnen en vervormde figuren. Rood kon hartstocht of angst uitdrukken, terwijl donkere blauw- en groentinten vaak een gevoel van eenzaamheid opriepen. Ook liet hij regelmatig delen van de ondergrond zichtbaar, wat zijn werk een spontane uitstraling gaf.

Naast olieverf werkte hij met tempera, pastel en krijt. Hij experimenteerde met lithografie, etsen en houtsneden, waarbij hij soms verschillende stukken hout gebruikte om afzonderlijke kleuren af te drukken.

Munch keerde regelmatig terug naar dezelfde onderwerpen en maakte meerdere versies van werken als Het zieke kind, Madonna en De Schreeuw. Zijn vernieuwende gebruik van kleur en vorm maakte hem tot een belangrijke inspiratiebron voor latere expressionisten.

Betekenis voor de kunst

Edvard Munch veranderde de manier waarop kunstenaars emoties konden verbeelden. Hij liet zien dat een schilderij niet alleen de buitenwereld hoefde weer te geven, maar ook angst, verlangen, verdriet en eenzaamheid kon uitdrukken.

Zijn werk had grote invloed op het expressionisme, vooral in Duitsland. Kunstenaars als Ernst Ludwig Kirchner en Emil Nolde lieten zich inspireren door zijn expressieve stijl en persoonlijke onderwerpen.

Met De Schreeuw creëerde hij een van de bekendste beelden uit de kunstgeschiedenis. Maar zijn betekenis gaat verder dan dat ene werk: Munch maakte van de menselijke gevoelswereld een centraal onderwerp in de moderne kunst.

Belangrijkste werken

Het zieke kind (Det syke barn) — 1885–1886 — Geïnspireerd op de dood van zijn zus Sophie. Een belangrijk keerpunt in zijn ontwikkeling als schilder.
Avond op de Karl Johanstraat (Aften på Karl Johan) — 1892 — Een beklemmend straatbeeld waarin Munch gevoelens van angst en vervreemding uitdrukt.
De Schreeuw (Skrik) — 1893 — Zijn beroemdste werk, waarin hij een overweldigend gevoel van angst zichtbaar maakt.
Dood in de ziekenkamer (Døden i sykeværelset) — 1893 — Een aangrijpende voorstelling van verdriet en verlies binnen een familie.
Vampier (Vampyr) — 1893–1894 — Een omhelzing die zowel liefde en tederheid als afhankelijkheid en dreiging kan uitdrukken.
Madonna — 1894–1895 — Een sensuele voorstelling waarin liefde, seksualiteit en de kringloop van het leven samenkomen.
Zelfportret met sigaret (Selvportrett med sigarett) — 1895 — Een opvallend zelfportret waarin Munch zichzelf als moderne, zelfbewuste kunstenaar presenteert.
De levensdans (Livets dans) — 1899–1900 — Een symbolisch schilderij over de verschillende levensfasen en de ingewikkelde kanten van de liefde.
De zon (Solen) — 1910–1911 — Een monumentaal en kleurrijk werk dat zijn veranderde schilderstijl na zijn psychische crisis laat zien.
Zelfportret tussen de klok en het bed (Selvportrett. Mellom klokken og sengen) — 1940–1942 — Een indringend laat zelfportret waarin Munch terugblikt op zijn leven en zijn naderende dood.

Interessante feitjes

De schreeuw

Munch beweerde dat het idee voor De Schreeuw ontstond tijdens een wandeling met vrienden, waarbij hij een angstaanjagende "schreeuw door de natuur" voelde. Dit intense moment van existentiële angst werd de basis voor het schilderij.

Hij maakte vier versies van De Schreeuw, twee geschilderde en twee in grafische vorm, die allemaal in musea en privécollecties terechtkwamen.

Familietrauma als inspiratie

De dood van zijn moeder en zus op jonge leeftijd was een terugkerend thema in Munchs werk en voedde zijn fascinatie voor thema's van ziekte en sterfelijkheid.

Schuwe levensstijl

Munch had een complexe relatie met het publiek; hoewel hij veel erkenning kreeg, vermeed hij vaak openbare verschijningen en hield hij zijn privéleven liever verborgen.

Hij werd uiteindelijk vegetariër

Later in zijn leven stopte Munch met het eten van vlees . Hij bleef echter wel vis eten, dus het zou misschien correct zijn om hem een pescotariër te noemen.

Hij zorgde niet altijd goed voor zijn kunst

In zijn villa in Ekely lagen Munchs schilderijen en materialen overal verspreid, en hij sloeg sommige werken zelfs buiten op. Hierdoor zijn er menselijke voetafdrukken, sporen van hondenpoten, waterschade, vogelpoep en kaarsvet op verschillende van zijn schilderijen te vinden.

Hij bleef zichzelf schilderen

Munch maakte gedurende zijn hele leven zelfportretten. Van jonge kunstenaar tot oude man: zijn zelfportretten vormen samen bijna een visueel dagboek van zijn leven.

Hij maakte al vroeg "selfies"